Religieuze rituelen kunnen omschreven worden als momenten waarop de goddelijke wereld even de menselijke wereld raakt en waarin het onzegbare plaatsvindt. Deze rituelen staan los van het alledaagse leven en los van de gewone elementen in de liturgie.

Wanneer je een kerk binnenstapt, stap je in feite een andere realiteit binnen. De kerk vormt een ruimte die afgebakend is van de alledaagse wereld erbuiten. De liturgie is een stilstaan in de tijd, een apart gebeuren waarbij het alledaagse wordt overstegen of even buiten spel gezet.

Een eredienst op zondag, bijvoorbeeld, verloopt volgens een vast patroon, waarbij woorden en ook enkele gebaren steeds terugkeren. Uiteraard verandert de inhoud van rituelen door de jaren heen, maar de meeste hiervan hebben een stevige basis op eeuwenoude fundamenten. Het zijn deze rituelen die de kerk door alle tijden heen herkenbaar maakt en haar voortgang verzekert.

Zonder vaste rituelen of vormen zou willekeur de boventoon voeren en zou men al gauw niet meer weten wat men nu precies aan het doen is. Men zou zich gedragen als een eend op het ijs en alle kanten op glijden. Rituelen geven houvast en wijzen een richting aan. Ze dragen de kerkelijke boodschap en zijn als zodanig de voertuigen waarmee de kerk de toekomst betreedt.

Ze vormen de link tussen verleden, heden en toekomst.

Dat is een eerste kenmerk van een ritueel.

Uiteraard moeten rituelen geleerd worden. Of beter gezegd, men moet de rituelen leren verstaan. Iemand die de kerk betreedt voor de eerste maal voelt zich soms wellicht als een vis op het droge. Zelfs in een zo ritueel-arme kerk als de protestantse kerk wordt er veel gezegd en gedaan dat niet zonder meer begrepen wordt door buitenstaanders. Een ritueel moet je leren.

In de protestantse traditie is het belangrijk dat iemand die aan een ritueel deelneemt, weet wat er gebeurt en waarom dit gebeurt. Wat betekent het Avondmaal, de doop, het huwelijk, belijdenis doen, de gebeden, de zegen, de kaars, het lege kruis? Weten, het ritueel begrijpen, wordt dan ook gezien als een voorwaarde om dat ritueel op de juiste wijze te ondergaan.

Uiteraard kun je een ritueel ook beleven zonder kennis van de achtergronden en kunnen we niet zeggen dat deze belevenis niet waardevol is. Echter, een ritueel heeft een bedoeling, is een verwijzing naar een bepaalde boodschap en vraagt zo aan de deelnemer om te begrijpen wat er gebeurt. Alleen zo komt het ritueel tot haar volle recht en kan het op de juiste wijze binnendringen en een verandering in de mens in gang zetten. Een ritueel moet je leren.

Dat is het tweede kenmerk van een ritueel.

Maar hoewel weten en begrijpen zeer belangrijk zijn, is het voor het ondergaan van een ritueel toch niet voldoende. Een ritueel doet een beroep op je kennis, maar spreekt ook nog een ander element aan dat behoort tot het wezen van ieder mens. Naast het leren, het begrijpen van een ritueel speelt ook het gevoel, het ondergaan van een ritueel een wezenlijke rol.

Een ritueel dat louter verstandelijk benaderd wordt, blijft een leeg ritueel. Leeg in de zin dat de beschouwer slechts toeschouwer is. Hij zal het ritueel herkennen, weten wat het inhoudt, maar er niet door worden opgenomen. Een ritueel moet immers beleefd worden.

De samenwerking tussen verstand en ervaring is het derde kenmerk van een ritueel.

Wanneer we de twee met elkaar verbinden, wanneer we gevoelens en ons denken niet meer tegen elkaar uitspelen, maar juist omarmen als een geheel, dan worden we meer en beter, dan groeien we als mens naar een ander bewustzijn, dan kan er iets gebeuren tussen de gelovige en God.

Het samenspel tussen de kennis en de ervaring, dus tussen het verstand en het gevoel, dit samenspel stijgt uit boven beide delen en is daardoor meer dan de som ervan.

Een plus een is geen twee, maar drie.

Het is in deze prachtige dialectiek, in het samengaan van twee niet verenigbare elementen, dat het ritueel haar betekenis krijgt.

Voor protestanten is de bron van alle geloof de Bijbel.

Er gaat een verhaal over Luther dat hij, als katholiek priester, zich afvroeg wanneer een mens nu weet of hij gered zal zijn. Wanneer heeft een mens voldoende goede daden gedaan om in de hemel te komen? Eigenlijk wist je dat nooit zeker.

Luther had de Romeinenbrief van Paulus in het Nieuwe Testament gelezen en tijdens een onweer onderweg in een bos sloeg het bij Luther in als een bliksemflits: de mens is al gered. God heeft elk mens reeds aanvaard als zijn kind en het enige dat de mens hoeft te doen is te antwoorden op de vraag van God: ‘Wil jij in mij en in Christus geloven?’. Dat noemen protestanten genade. De liefde van God krijg je zomaar, zonder daar eerst iets voor te moeten doen.

Dit inzicht kwam dus uit de Bijbel en een van de belangrijkste dingen die Luther deed was de Bijbel toegankelijk maken voor de gewone mens. Hij vertaalde de Bijbel in het Duits, zodat iedereen het kon begrijpen en de bevrijdende woorden van God kon horen. Tot dan toe was de Bijbel voorbehouden aan de priesters en een gewone gelovige werd zelfs verboden om de Bijbel te lezen.

De Bijbelvertaling, snel verspreid via de pas uitgevonden boekdrukkunst, zorgde voor een grote emancipatie van de gewone gelovige. Nu kon hij of zij zelf de Bijbel lezen. Hieraan ten grondslag lag de opvatting dat een gelovige zelf verantwoordelijk is voor zijn geloofsrelatie met God. Er zijn geen bemiddelaars nodig tussen de mens en God, geen priesters, geen kerk die het heil konden bemiddelen als de tussenpersonen tussen het heilige en het gewone leven.

De Bijbel bevat alle waarheid die een gelovige nodig heeft. Hierbij moet worden opgemerkt dat de wijze waarop de Bijbel wordt gelezen bij iedere protestant weer anders kan zijn. De interpretatie van de teksten kan vrijzinnig zijn of conservatief en deze bepaalt de inhoud van het geloof. Maar altijd is de Bijbel de bron van dat geloof.

De Bijbel werd zo het fundament van het protestantisme en er gaat geen gelegenheid voorbij of de protestant zal de Bijbel ‘erbij pakken’. Veel mensen lezen de Bijbel in het gezin na de maaltijd aan tafel of op een ander moment van de dag. In elke eredienst wordt de Bijbel gelezen, waarna de predikant in de overdenking probeert een brug te slaan tussen de oude teksten en het leven van vandaag. Bij bezoeken aan mensen thuis of in het ziekenhuis wordt vaak de Bijbel gelezen en ook bij het afscheid van een stervende of gestorvene. Voor elke vergadering wordt er een stuk uit de Bijbel gelezen en bij de doop, het huwelijk en de belijdenis wordt een tekst meegegeven. Vaak lees je op de rouwbrief een passage uit de Bijbel en ook op veel grafstenen kom je Bijbelteksten tegen.

Bij het huwelijk wordt een huwelijksbijbel gegeven aan het bruidspaar en bij het afscheid van de lagere of middelbare school wordt een Bijbel meegegeven als leidraad voor het verdere leven.

Uit dit alles blijkt dat de Bijbel niet weg te denken is uit het leven van een protestants christen. In elk huis bevindt zich dan ook een of meerdere exemplaren, vaak in verschillende vertalingen.

In de protestantse kerk worden de bekende christelijke feesten gevierd. Het liturgisch jaar beweegt zich voort in een cadans waarin de grote feesten de ijkpunten zijn van het gelovig leven. Door de steeds terugkerende volgorde van de thema’s kunnen we hier gerust spreken van rituelen. Bij elke liturgische periode hoort een aparte kleur, die meestal zichtbaar wordt in het kleed dat op de preekstoel en/of tafel ligt.

De volgorde van het liturgisch jaar:

De protestantse eredienst is in zekere zin een versoberde vorm van de eeuwenoude katholieke liturgische viering. Onder liturgie kunnen we verstaan: het apart zetten van tijd en ruimte om als gemeenschap van gelovigen het goddelijke te ontmoeten buiten onszelf, in onszelf en in de ander.

De nadruk ligt in de eredienst op de gemeenschap (we vieren samen liturgie), op dankbaarheid ten aanzien van God (Hij geeft ons het leven, zijn liefde en genade) en op het Woord van God, de Bijbel.

Kleine verschillen in onderdelen en volgorde kan per kerk verschillen

In de kerk wordt gebeden. Via het gebed spreekt de mens tot God en legt Hem zijn of haar vragen voor, de twijfels, hoop en verwachtingen. Protestanten geloven in een persoonlijk gebed. Dat wil zeggen dat je als gelovige mens direct in contact kan treden met God, zonder de bemiddeling van een geestelijke. Tijdens de eredienst verwoordt de dominee wel de gedachten van de gelovigen in een gebed, maar dit wordt altijd beschouwd als een gesprek tussen de individuele gelovige en God.

Deze persoonlijke beleving van dit ‘spreken met God’ komt voort uit de overtuiging dat God tot elk mens spreekt als een ‘Vader of Moeder tot zijn kind’. Protestanten geloven dan ook dat je als mens zelf verantwoordelijk bent voor je relatie met het goddelijke en doen geen beroep op bemiddelaars, die voorspraak zouden doen.

Zo speelt het gebed in het leven van de protestantse gelovige ook in het dagelijkse leven een grote rol. Veel mensen hebben als ritueel dat zij bidden voor en na het eten, om dank te zeggen voor de gave van het eten en om hulp te vragen een goed leven te leiden. Ook bidden veel mensen op andere momenten van de dag, zij het als een kort gebed tijdens de dagelijkse bezigheden of wat langer in de beslotenheid van de eigen (slaap)kamer. Deze gebeden worden vrij ingevuld en hebben het karakter van een gesprek. Ze versterken het geloof dat God altijd nabij is en betrokken wil zijn bij het leven van de gelovige en invloed uitoefent op de keuzes die hij of zij elke dag moet maken.

Het enige gebed dat altijd dezelfde is en daarom ook een ritueel genoemd kan worden is het ‘Onze Vader’. Dit gebed wijkt een klein beetje af van de katholieke versie en keert in elke eredienst en bij de meeste andere liturgische momenten terug. Het is het enige gebed dat Jezus leerde aan zijn discipelen. Aangezien de protestantse traditie steeds terugkeert naar en vertrekt vanuit de Bijbel als bron van alle geloof heeft dit gebed een centrale plaats gekregen in het gebedsleven van de protestant.

In de protestantse kerken wordt een aantal keer per jaar ‘het Avondmaal’ als sacrament gevierd. Dit varieert van vier maal per jaar tot een keer per maand. ‘Het avondmaal’ (andere benaming: ‘Tafel of maaltijd van de Heer’) is een herinnering aan de laatste maaltijd van Jezus met zijn leerlingen op de dag voor zijn kruisiging.

Op die dag vierde Jezus toen Pesach, het Joodse feest dat herinnert aan de bevrijding uit Egypte. Er werd wijn gedronken en plat brood gegeten dat niet gerezen was. Jezus gaf tijdens die maaltijd een extra betekenis aan brood en wijn. Hij brak het brood en zei: ‘Dit is mijn lichaam’ en toen hij de wijn schonk in een beker zei hij: ‘Drinkt allen hieruit, dit is mijn bloed’.

Een van de grootste twistpunten tussen Luther en de latere reformatoren en de katholieke kerk draaide rondom de eucharistie. Terwijl de katholieken volhielden aan de transsubstantiatie (het in wezen veranderen van brood en wijn in het lichaam en bloed van Christus) legden de protestanten de nadruk op het symbolische karakter van het Avondmaal.

Er vindt geen wezenlijke verandering plaats van de substantie, hoewel men wel discussieerde over de vraag of het slechts om een teken ging (dat doet herinneren) of dat Jezus’ lichaam wel degelijk aanwezig was in het brood en de wijn. Een theologische discussie waarvan we de felheid heden ten dage niet meer kunnen begrijpen.

Als het avondmaal gevierd wordt, leest de dominee de woorden van Jezus. Hij spreekt een gebed uit over brood en wijn. Vervolgens krijgt iedereen de gelegenheid een stukje brood te eten en een slokje wijn te drinken. Soms zittend aan een tafel, soms door naar voren te lopen en dit aangereikt te krijgen, soms staande in een kring rond de Avondmaalstafel.

Het bijzondere van het Avondmaal is dat je in herinnering brengt wat Jezus voor ons mensen heeft volbracht en tegelijk ervaart deel uit te maken van de gemeenschap. Niet alleen de lokale gemeenschap, hier en nu, maar ook in tijd en afstand: vele mensen zijn ons voorgegaan en hebben hetzelfde beleden en hetzelfde ritueel met elkaar meegemaakt. Tegelijkertijd verbindt het ritueel ons ook met alle christenen op deze aarde, waar men op dezelfde wijze en met dezelfde intenties samen brood en wijn deelt.

Kort en goed gaat het ritueel van het Avondmaal als volgt:

In de doop wordt de naam van een kind verenigd met de naam van God.

Daarom wordt ook altijd de naam gevraagd van het doopkindje.

In de protestantse traditie is het gebruikelijk om doopnamen te hebben.

De doop is door het water gaan, zoals Jezus door het water ging.

De doop staat voor eeuwig leven, zoals Jezus door de dood ging en deze heeft overwonnen.

De doop geeft aan dat als je op momenten in je leven door het water dreigt te worden overspoeld, God je bij de hand neemt en nieuwe wegen opent.

Wanneer wordt er gedoopt

De doop vindt plaats tijdens een gewone eredienst.

In principe kan op elke zondag gedoopt worden, maar meestal kiest de kerk voor een speciale gelegenheid. Meest voor de hand liggend is in de Paasnacht of op Pasen zelf.

Hier is dan direct de link zichtbaar tussen de doop: door het water heen gaan en opstaan in een nieuw leven met God en de opstanding van Jezus die dat mogelijk maakt.

Ook doopt men vaak met Pinksteren of de tweede zondag van januari (doop van Jezus).

Vroeger doopte men het kind zo snel mogelijk en ook nu nog wil men niet graag lang wachten.

Maar op zich is dat geen probleem. Elk mens hoort bij God, ook al is het kind (nog) niet gedoopt.

Waar wordt gedoopt

In de gewone eredienst in de kerk, te midden van de gemeenteleden.

Boven het doopvont. Deze staat meestal vooraan in de kerk.

Wie zijn aanwezig bij de doop

Aanwezig zijn uiteraard de dopeling zelf, de doopouders, eventuele doopgetuigen, degene die het kindje de kerk binnendraagt, familieleden, de dominee, een ouderling of diaken, de gemeente.

In sommige kerken staan alle mensen rondom het doopvont, maar meestal past dat niet.

Dan staan de doopouders, de dominee en de ouderling & diaken, de doopgetuigen en directe familie rondom het doopvont. De gemeente blijft zitten. Kinderen mogen meestal ook rond het doopvont staan, of in de buurt zitten als ze het zo kunnen zien.

Wat gebeurt er precies

Voorafgaande aan de doopdienst heeft er een gesprek (of meerdere) plaatsgevonden met de ouders over de betekenis van de doop. Hiervoor komt de dominee meestal op huisbezoek.

Tijdens de dienst zitten de ouders en familieleden vooraan in de kerk.

Het kindje is dan al mee (als de doop in het begin plaatsvindt) of het kindje blijft eerst nog in een andere ruimte tot na de preek.

Wanneer de plechtigheid begint wordt het kindje de kerk binnengebracht tot bij het doopvont, waar iedereen dan rond is gaan staan. Ook worden de attributen binnengebracht.

De voorganger stelt de doopvragen aan de doopouders en de eventuele doopgetuigen, waarop natuurlijk positief geantwoord wordt.

Naar goed gebruik (maar het kan ook anders) wordt het doopkindje uit handen gegeven aan de dominee, die het kindje doopt.

Dan wordt er drie keer water over het hoofdje uitgegoten en wordt gedoopt met de woorden: ‘In de Naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest’. De dominee geeft vervolgens een kruisteken op het hoofdje van het doopkindje.

Ook een mooi gebruik is om dan het doopkleed aan te doen: zoals gebeurde bij de dopelingen in de Paasnacht, die de oude kleren hadden afgedaan, zich lieten onderdompelen en daarna nieuwe witte kleren aankregen. Veelal is het kindje nu natuurlijk al op voorhand mooi gekleed en worden er geen andere kleren meer aangedaan.

Men kan de doopkaars aansteken aan de paaskaars en deze aan de ouders geven. Ook geeft men een dooptekst (uit de Bijbel) mee. Eventueel volgt nog de vraag aan de ouders of zij hun kind als gedoopt aanvaarden en het willen voorgaan op de weg van Christus (nu meestal op voorhand gevraagd bij de doopvragen).

Tot slot antwoordt de gemeente op de doop. De gemeente bevestigt de doop van het kind en verwelkomt het kindje in de kerk van Christus.

Wat is het belang van de doop in de gemeente

De gemeente is ook doopgetuige.

Het kindje wordt opgenomen in de gemeente en in de kerk als geheel.

De gemeente beaamt ook de doop en neemt het kindje op in de gemeenschap.

Hierbij nemen zij een deel verantwoordelijkheid op voor de geloofsontwikkeling van het kind.

Deze verantwoordelijkheid van de gemeente kan ook worden uitgedrukt in de vorm van doopgetuigen die naast de ouders staan en speciaal vanuit de gemeente zijn afgevaardigd om te helpen met de geloofsopvoeding (soort peter en meter).

Wat volgt er na de doop

Het kind is nu dooplid van de kerk en wordt ingeschreven in het register.

Verwacht wordt van de gemeente dat zij het kind zo goed mogelijk begeleiden op de weg van het geloof. Het kind mag de gemeenteleden aanspreken, omdat ze met elkaar Gods naam belijden en vreugde en vragen delen met elkaar.

De doop is een herinnering voor het opgroeiende kind dat hij/zij aanvaard is door God en dat God er altijd voor hem/haar zal zijn. De zekerheid dat de duisternis het nooit zal winnen van het licht en dat hij/zij voorbestemd is voor een eeuwig leven met God.

Wanneer het kind oud genoeg is (18 jaar) kan hij of zij belijdenis doen en zo zelf bevestigen wat de ouders in de doop hebben uitgesproken.

Een belangrijk ritueel in het leven van een (jong)volwassene is wat in het kort ‘de belijdenis’ wordt genoemd. Dit is het gebruik waarbij een gelovige in het openbaar getuigenis aflegt van zijn of haar geloof. Dit gebeurt doorgaans tijdens een kerkdienst door het positief beantwoorden van enkele geloofsvragen. De exacte formulering van deze geloofsvragen kan per kerk verschillen.

Na het afleggen van de belijdenis is iemand belijdend lid van de kerk en is de toegang open tot het Heilig Avondmaal (al staat in steeds meer kerken het Avondmaal ook open voor mensen die geen belijdenis hebben gedaan, evenals voor kinderen).

Belijdenis doen is als initiatie vergelijkbaar met het ritueel van het vormsel zoals dat in de Katholieke Kerk wordt gecelebreerd. Een groot verschil is echter dat de belijdenis in de meeste kerken pas na het achttiende jaar wordt afgelegd (wanneer de persoon in kwestie volwassen genoeg is om een weloverwogen eigen keuze te kunnen maken), terwijl het vormsel al vanaf het twaalfde jaar wordt toegediend.

Wanneer iemand belijdenis wil doen, maar nog niet gedoopt is, zal de volwassendoop voorafgaan aan de belijdenis. Deze is immers de bevestiging, de confirmatie, van de belofte die God maakt in de doop dat jij zijn kind mag heten.

De belijdenis bevat een bevestigend beantwoorden van vragen omtrent een vaste geloofsbelijdenis. Ook kan de persoon een zelfgeschreven tekst naar voren brengen, waarin hij of zij de keuze om belijdenis te doen toelicht. Hierna zal hij of zij knielen, waarna hij of zij de zegen krijgt.

Na de belijdenis zal de persoon een Bijbeltekst meekrijgen, die voor hem of haar van bijzondere betekenis is.

In veel kerken zijn alleen de belijdende leden "volwaardig" lid van de kerk. Dit houdt onder meer in dat alleen zij deel mogen nemen aan het Avondmaal, stemrecht hebben en ambten binnen de kerk mogen bekleden. In steeds meer kerken zijn deze beperkingen in de laatste decennia van de twintigste eeuw afgeschaft of versoepeld.

Het huwelijk is geen sacrament. De protestantse kerk kent slechts twee sacramenten: doop en avondmaal. Deze rituelen heeft Jezus volgens de verhalen uit de Bijbel zelf meegemaakt of ingesteld.

Het huwelijk mag dan geen sacrament zijn, het is wel een verbintenis tussen twee mensen voor het aangezicht van God. Een verbintenis dus die ernstig is en niet licht wordt opgevat. ‘Wat God heeft verbonden zal de mens niet scheiden’, is een deel van de huwelijkstekst. Toch gaan de meeste (traditionele) protestantse kerken hier niet zo strikt meer mee om. Het kan zo zijn dat een huwelijk niet meer werkt en dat mensen uit elkaar gaan. Een scheiding heeft dan ook geen consequenties voor de deelname aan het kerkelijke leven en mensen kunnen opnieuw trouwen voor de kerk.

Mensen gaan boven wetten, zo stelde Jezus al met zijn uitspraak: ‘de sabbat (de rustdag) is er voor de mens, niet de mens voor de sabbat’. Wetten zijn nodig om mensen te helpen, om richting te geven, maar wanneer ze het menselijke in de weg staan, wanneer het hart uit de wetten wordt gehaald, schieten ze hun doel voorbij en kunnen ze aan de kant worden gezet.

Het gaat in het huwelijk, in relaties dus om de ene mens die de ander liefheeft. Deze liefde kan worden bevestigd door een huwelijk en door Gods zegen te vragen over de verbintenis. De liefde staat centraal, niet de een of andere regel. Zo kunnen in veel protestantse kerken ook mensen van hetzelfde geslacht verbonden worden in het huwelijk met de vraag of God zijn zegen wil geven. Deze vrijheid heeft elke protestantse kerk in België (en dus ook om het niet toe te staan) en verscheidene homohuwelijken zijn ingezegend in verschillende kerken.

De huwelijksviering kent de vaste rituelen van gebed, Bijbellezing en overdenking, waarbij het bruidspaar uiteraard centraal staat. Het koppel antwoordt op de huwelijksvragen, waarna de inzegening plaatsvindt door de handoplegging van de predikant die de zegen vraagt aan God over het huwelijk. Bruid en bruidegom zijn op dat moment geknield op een knielbankje.

Na de inzegening volgt de uitwisseling van de ringen. Vervolgens krijgt het bruidspaar een Bijbeltekst mee dat als inspiratie mag dienen voor het verdere huwelijksleven. De ouderling (lid van de kerkenraad, gekozen door de mensen in de kerk en o.a. verantwoordelijk voor de liturgische gang van zaken in de kerk) geeft daarna een huwelijksbijbel als eerste cadeau aan het pasgetrouwde paar.

Ook hier zien we weer de verbinding tussen het persoonlijke leven en de Bijbel die als een leidraad fungeert voor het leven van elke gelovige.

De huwelijksviering is uiteraard een blijde gebeurtenis waarin de liefde die kan opbloeien tussen mensen een van God gegeven liefde is waarvoor we dankbaar zijn.

De predikant zal altijd op bezoek gaan bij mensen van de gemeente (of anderen die daarom vragen) die ziek zijn of stervend. Voor deze bezoeken bestaan geen standaard rituelen, zoals een ziekenzalving bij de katholieken. Wel zal het bezoek meestal op dezelfde manier verlopen, zodat we enigszins toch kunnen spreken van een ritueel, zij het dat deze niet is voorgeschreven of gestandaardiseerd.

Het gesprek in het ziekenhuis met een zieke kan in principe over van alles gaan, waarbij de zieke zelf aangeeft of hij/zij wil spreken over de ziekte en de eventuele gevolgen ervan. Het is een moment om angst en zorgen te uiten en om het vertrouwen te zoeken in de belofte dat God nabij is. De pastor kan een tekst uit de Bijbel lezen en samen bidden met de zieke.

Wanneer iemand op sterven ligt kan de predikant een Bijbeltekst lezen (vaak uit de Psalmen: teksten van troost en vertrouwen in alle nood) en bidden voor de stervende en voor de familie. Dit zijn geen gebeden om de persoon een goede plaats in de hemel te bekomen: dat is iets tussen hemzelf en God.

Deze gebeden vragen om kracht voor het dragen van de laatste last, om zich te kunnen overgeven in vertrouwen aan God en om troost voor de achterblijvers.

Als laatste kan het bekende ‘Onze Vader’ gebeden worden, samen met de wakenden.

Voor veel mensen is het belangrijk dat de dominee, als vertegenwoordiger van de kerk en dus verbonden met de bron van hun geloof, op bezoek komt bij het laatste afscheid.

Ondanks dat er, zoals gezegd, geen vaste rituelen bestaan voor een laatste groet aan een protestant, is de aanwezigheid van de predikant bij de stervende, met de familie eromheen, wel beschouwd toch een ritueel: een ‘rite de passage’.

Het gebeuren rondom het sterfbed is een belangrijk moment voor de familie om afscheid te kunnen nemen in Gods naam.

Een protestantse begrafenis is altijd sober en ingetogen. Het is een afscheidsdienst, waarbij familie en vrienden samenkomen om de overledene te begeleiden naar de laatste rustplaats.

Veel ruimte wordt gegeven aan het ophalen van herinneringen over de overledene: wie was zij of hij tijdens zijn of haar leven? Dit gebeurt tijdens de meditatie, maar ook door persoonlijke verhalen van de mensen die achterblijven. Er wordt gebeden voor troost en het levend houden van de mooie herinneringen.

Er zijn geen gebeden voor de overledene zelf. Voor een protestant is iemand die overleden is in de handen van God. Het aardse leven, het lichamelijke is voorbij en op het geestelijke voortbestaan hebben mensen geen enkele invloed. Het geloof in een voortbestaan na de lichamelijke dood in een goddelijke werkelijkheid is algemeen: we hebben immers Pasen gehad waarbij we vieren dat Jezus als eerste mens uit de doden opstond.

De kist is eenvoudig, vaak met een bloemenkrans bedekt. Er is geen crucifix (kruisbeeld met de Jezusfiguur), geen bewieroking, geen besprenkeling met wijwater en geen lichtritus zoals bij een katholieke begrafenis. Nogmaals, de overledene is in handen van God. Wat hier op aarde rest is een lichaam dat de ziel gedragen heeft, maar nu aan de aarde zal worden teruggegeven (hetzij door begraven, hetzij door crematie).

Na de liturgie in de kerk gaat de familie en wie dat wil naar de begraafplaats, waar de dominee nog een Bijbeltekst voorleest, een korte tekst uitspreekt en afsluit met het gezamenlijk bidden van het ‘Onze Vader’. Hierna neemt iedereen afscheid door langs de kist te lopen en eventueel een bloem op de kist te leggen.

Er zijn na de begrafenis geen liturgische momenten meer waarop de familie samenkomt om de overledene te gedenken of te bidden voor opname in de hemel. In de kerk worden nog wel de namen genoemd van de overledenen van dat jaar en dat op de laatste dag van het liturgische jaar, de zondag voor Advent. In sommige kerken wordt dan door familie een kaarsje aangestoken.

Dit laatste is een voorbeeld van het zoeken in veel protestantse kerken naar ‘nieuwe’ rituelen om uiting te geven aan een gevoel waar geen woorden voor te vinden zijn.

Er zijn nog een paar rituelen die misschien niet direct een ‘heilig’ karakter hebben, maar die wel horen bij het protestantse kerkelijke leven. Het zijn gebruiken die telkens opnieuw terugkeren op dezelfde wijze en daardoor ook een ritueel karakter hebben.

De predikant wordt verkozen in de gemeente, evenals de leden van de kerkenraad. Dit gebeurt door middel van stembriefjes. De predikant heeft daarvoor in feite een ‘sollicitatieronde’ doorgemaakt en kan nu worden gestemd.

De kerkenraad is het ‘dagelijks bestuur’ van de kerk, verantwoordelijk voor de niet-materiële zaken. Zij worden verkozen uit kandidaten uit de gemeente (‘parochie’).

Kinderen en jongeren hebben een speciale plaats in de protestantse kerk. Ze krijgen catechisatie (godsdienstonderwijs), er worden voor hen speciale activiteiten georganiseerd en tijdens de eredienst wordt er een kinderkerk voorzien. Met Palmpasen brengen de kinderen een Palmpasenstok binnen in de kerk en met Kerst voeren ze vaak een Kerstspel op.

Na de viering is er altijd de gelegenheid om samen koffie of thee te drinken. Dit is een moment om als kerkleden ook met elkaar in contact te komen. Het is een belangrijk gebeuren, omdat je geloven niet alleen op jezelf doet, maar samen met de andere gemeenteleden (‘parochianen’).

Een keer per jaar komen de gemeenteleden samen om te spreken over de kerk. Wat gaat er goed, wat kan beter? Welke initiatieven worden er genomen in het komende jaar? Zijn er suggesties, ideeën voor de kerk? Het gemeenteleven is immers de verantwoordelijkheid van alle leden.

Tot slot nog enkele bekende (katholieke) rituelen die protestanten niet doen: