De Bijbel staat vol gebeurtenissen die het gewone menselijke bestaan overstijgen. Een rots geeft water, een koperen afbeelding wordt met genezing verbonden en een blinde man krijgt het gezichtsvermogen terug nadat Jezus aarde en speeksel gebruikt. We noemen zulke gebeurtenissen meestal wonderen. Maar wat gebeurt er wanneer iemand dezelfde verhalen bekijkt en deze negatief beoordeelt als magie? Is er werkelijk een scherpe grens tussen toegestane religieuze handelingen en verboden rituelen? 

1. Het lastige woord ‘magie’

Bij magie denken veel mensen onmiddellijk aan tovenaars, spreuken, geheime formules of bovennatuurlijke krachten die bevolen kunnen worden. Dat beeld is sterk beïnvloed door sprookjes, films en hedendaagse fantasieverhalen. Wat onder 'magie' verstaan moet worden is echter niet zo eenvoudig weer te geven. Een handeling kan voor de ene toeschouwer een heilig toegestaan ritueel zijn en voor de andere een illegale manier om bovennatuurlijke macht te hanteren. Het verschil zit dan niet noodzakelijk in wat er feitelijk gebeurt, maar in de manier waarop de gebeurtenis beoordeeld wordt.

Denk aan iemand die bij ziekte bidt, een ander die de zieke zegent, en iemand die een voorwerp aanraakt dat een bijzondere religieuze betekenis heeft. Men verwacht of hoopt dat woorden, gebaren of het aanraken van voorwerpen een uitwerking hebben op het zichtbare leven. Door bovennatuurlijke krachten aan te roepen wil men een verandering tot stand brengen in de eigen situatie. Deze handelingen worden door de uitvoerders ervan niet beschouwd als magie. Een katholieke priester die wijwater sprenkelt op een auto of een huis zal niet menen dat hij bezig is met een magische handeling, terwijl dezelfde handeling door een niet-katholiek misschien juist wel als magie wordt gezien. Het begrip magie geeft op zichzelf dus geen duidelijk antwoord op de vraag om welke handelingen het precies gaat: we hebben niet te maken met een duidelijke afbakening van wat wel en geen magie is.

Om die reden is het belangrijk twee vragen niet meteen door elkaar te halen. De eerste luidt: welke handeling wordt beschreven? De tweede: wie noemt die handeling goed, verkeerd, religieus of magisch? Wie deze vragen onderscheidt, kan Bijbelteksten nauwkeuriger lezen. De bedoeling is niet om ieder wonder magie te noemen, maar om te ontdekken waarom mensen woorden gebruiken waarmee in feite een oordeel wordt gegeven over bepaalde handelingen.

2. Water uit de rots: slaan met de staf

In Numeri 20:7–13 krijgt Mozes de opdracht om zijn staf te nemen, het volk bijeen te roepen en tegen de rots te spreken. In plaats daarvan slaat hij de rots tweemaal. Er stroomt water uit, genoeg voor mensen en dieren. Het verhaal staat in een situatie van dorst, onrust en wantrouwen. Zonder water kan de gemeenschap niet verder reizen. Het onverwachte water is daarom niet alleen indrukwekkend; het is een redding uit een concreet levensgevaar.

Let op de bijzondere combinatie van elementen. Er is een opdracht van God, er is een voorwerp dat met Mozes’ gezag verbonden is, er zijn woorden en er is een lichamelijke handeling. Vervolgens treedt een zichtbaar effect op. Een hedendaagse lezer zou de vraag kunnen stellen of het slaan op de rots een soort rituele techniek is. Maar de verteller concentreert zich niet op een verklaring van de natuurkundige werking. Hij verbindt het gebeuren met Gods zorg voor het volk én met Mozes’ tekortschietende gehoorzaamheid.

Dat laatste is van belang. Er komt daadwerkelijk water, ook al handelt Mozes niet precies zoals hem is opgedragen. Zijn ongehoorzaamheid blijft niet zonder gevolgen: Mozes en Aäron mogen het volk niet het beloofde land binnenleiden. Het is daarom te eenvoudig om te zeggen dat een correct uitgevoerd ritueel automatisch succes heeft, of dat elke afwijking meteen het wonder onmogelijk maakt. De tekst houdt wonder, menselijke handeling, goddelijke opdracht en beoordeling tegelijk bij elkaar. Daarmee wordt de vraag naar magie al ingewikkelder voordat ze goed en wel is gesteld.

3. De koperen slang: kijken en genezen

Een tweede verhaal staat in Numeri 21:4–9. Wanneer het volk klaagt tijdens de tocht door de woestijn, verschijnen giftige slangen. Na de erkenning van schuld bemiddelt Mozes voor de mensen. God geeft hem opdracht een slang te maken en die hoog op een paal te plaatsen. Wie gebeten is en naar de afbeelding kijkt, blijft in leven. Hier wordt de genezing verbonden met een materieel voorwerp én met een eenvoudige handeling: opkijken.

Het bijzondere is dat het voorwerp zelf op het eerste gezicht dubbelzinnig is. Waarom zou de afbeelding van een gevaarlijk dier een middel tot redding zijn? Is het kijken naar de slang een teken van vertrouwen, of lijkt het op een ritueel waarbij aan een voorwerp bijzondere werking wordt toegeschreven? De vertelling formuleert geen moderne theorie over de relatie tussen teken en genezing. Ze vertelt wel dat het middel niet door Mozes op eigen initiatief wordt ingevoerd, maar binnen een goddelijke opdracht functioneert.

De geschiedenis krijgt later een verrassend vervolg. In 2 Koningen 18:4 wordt verteld dat koning Hizkia de koperen slang laat vernietigen, omdat Israëlieten er reukoffers aan brengen. Wat ooit als reddingsmiddel was beschreven, is in een andere context een voorwerp van afgekeurde verering geworden. De handeling is niet identiek, maar dezelfde afbeelding krijgt een andere religieuze plaats en wordt daardoor anders beoordeeld. Dit is een bijzonder duidelijk voorbeeld van het belang van context: een voorwerp is niet voor altijd op dezelfde manier religieus gelegitimeerd.

4. Jezus, speeksel en modder

In Johannes 9:1–7 ontmoet Jezus een man die vanaf zijn geboorte blind is. Jezus maakt met speeksel en aarde een mengsel, brengt het aan op de ogen van de man en draagt hem op zich te wassen in het bad van Siloam. De man volgt de aanwijzing en kan daarna zien. De evangelist beschrijft concrete zaken: speeksel, grond, modder, ogen, water en beweging van de ene plaats naar de andere.

Wie met een hedendaags beeld van magie leest, zou kunnen denken aan een genezingsritueel waarin bepaalde stoffen op de juiste plek worden aangebracht. Maar de vertelling vraagt niet om die kwalificatie. Zij wil laten zien wie Jezus is en hoe zijn handelen mensen een nieuw perspectief geeft. In het verdere hoofdstuk ontstaat vooral een debat over de betekenis van de genezing, over een genezing op sabbat (vers 14) en over de vraag of Jezus werkelijk namens God handelt. De discussie verschuift dus al binnen het verhaal van wat gebeurde er? naar wie mag dit doen, en met welk gezag?

Het is leerzaam dat de omstanders niet één oordeel delen. Sommigen herkennen een teken van God; anderen maken bezwaar tegen de dag waarop de genezing plaatsvond. De genezen man zelf begint bij iets heel eenvoudigs: hij was blind en kan nu zien. Dat onderscheid tussen de ervaring van de betrokken persoon en het oordeel van de omgeving zal in de volgende lessen telkens terugkeren. Een buitengewone gebeurtenis krijgt haar betekenis niet los van de mensen die erover spreken.

5. Meer dan drie uitzonderlijke verhalen

De drie genoemde voorbeelden vormen geen geïsoleerde uitzonderingen. In 1 Koningen 17:8–16 raakt het meel van de weduwe niet op en blijft er olie over. In 2 Koningen 2:19–22 wordt het water bij Jericho na een handeling met zout gezond verklaard. In 2 Koningen 6:1–7 laat Elisa een verloren bijl weer drijven. Exodus 7 vertelt hoe een staf in een slang verandert. Exodus 12 verbindt het bloed aan de deurposten met bescherming tijdens de nacht van de uittocht. In Numeri 17 speelt de bloeiende staf van Aäron een bijzondere rol bij het bevestigen van zijn priesterschap.

Ook in het Nieuwe Testament zijn de voorbeelden talrijk. Jezus gebiedt wind en golven, voedt grote menigten met weinig brood, verdrijft geesten en geneest zieken. Een vrouw wordt volgens Marcus 5:25–34 genezen wanneer zij zijn kleed aanraakt. In Handelingen lezen we over genezingen, bevrijdingen en gebeurtenissen die de omstanders diep raken. Deze teksten beschrijven geen werkelijkheid waarin de grens tussen het zichtbare en het goddelijke vanzelfsprekend gesloten is. In het wereldbeeld van de vertellers kunnen hemelse en menselijke werkelijkheden elkaar raken.

Tegelijk mogen we niet doen alsof al deze verhalen op precies dezelfde manier werken. Soms is er een duidelijk goddelijk bevel, soms een gebed, soms een profetisch woord, soms een voorwerp, soms een aanraking en soms juist alleen de aanwezigheid van een persoon. Juist de verscheidenheid maakt een enkelvoudige definitie moeilijk. Wie magie gelijkstelt aan een voorwerp, mist de verhalen waarin woorden centraal staan. Wie magie gelijkstelt aan woorden, mist het gebruik van lichamelijke gebaren. En wie uitsluitend naar het resultaat kijkt, ziet geen verschil tussen een erkend wonder en een afgewezen handeling.

6. Wat bedoelen we eigenlijk met ‘bovennatuurlijk’?

In hedendaags taalgebruik noemen we een wonder vaak bovennatuurlijk: iets dat zich niet laat verklaren met de gebruikelijke kennis over natuur, oorzaak en gevolg. Voor het lezen van de Bijbel is deze term behulpzaam, maar ook enigszins misleidend. De auteurs van oude teksten maakten niet noodzakelijk hetzelfde onderscheid tussen natuur en bovennatuur dat veel moderne lezers maken. Zij konden gebeurtenissen toeschrijven aan God of aan andere onzichtbare wezens zonder daarmee eerst een wetenschappelijke vraag te willen oplossen.

Een plotselinge genezing, een onverwachte overwinning of het uitblijven van een ramp kreeg dan betekenis binnen een wereld van relaties, beloften, macht en geloof. Een wonder kan worden voorgesteld als teken, straf, redding of openbaring. De tekst verklaart in veel gevallen niet het mechanisme van het wonder, maar geeft aan hoe mensen de gebeurtenis moeten verstaan. Dat is een wezenlijk verschil. De hedendaagse vraag hoe kan dit? is niet altijd de eerste vraag van de Bijbelse verteller. Vaak staat wat betekent dit? voorop.

Dit vraagt om enige historische bescheidenheid. We moeten de auteurs niet afschilderen als mensen die eenvoudigweg alles geloofden omdat zij weinig van de wereld wisten. Hun verhalen hebben literaire, religieuze en sociale doelen. Ze bewaren herinneringen, stellen gezag ter discussie, beschrijven conflicten en laten zien hoe een gemeenschap zichzelf begrijpt. Wanneer wij spreken over wonderen en magie, beschrijven we dus niet alleen vreemde gebeurtenissen uit een ver verleden; we onderzoeken ook de taal waarmee mensen werkelijkheid betekenis geven.

7. Letterlijk, symbolisch of beide?

De vraag of wonderverhalen historisch precies zo zijn gebeurd als beschreven, kan voor gelovige lezers belangrijk zijn. Wie de Bijbel vooral leest als een nauwkeurig verslag van gebeurtenissen, zal de wonderen doorgaans als concrete feiten verstaan. Wie meer aandacht geeft aan de literaire en symbolische betekenis, kan een verhaal ook als waarachtig ervaren wanneer de beschreven gebeurtenis niet als historisch verifieerbaar wordt beschouwd. Beide benaderingen stellen verschillende vragen aan dezelfde tekst.

Neem het verhaal dat Jezus over het water loopt in Marcus 6:45–52. Het kan worden gelezen als verslag van een wonderlijke gebeurtenis, maar ook als een vertelling die Jezus’ gezag over chaos en angst zichtbaar maakt. Bij de storm op het meer in Marcus 4:35–41 klinkt eveneens de vraag wie deze mens is, dat zelfs wind en zee hem gehoorzamen. De literaire betekenis verdwijnt niet wanneer iemand de historiciteit van het gebeuren onderschrijft; omgekeerd hoeft een symbolische interpretatie niet te betekenen dat de tekst geen religieuze waarheid kan uitdrukken.

Voor het thema magie kunnen we voorlopig één belangrijk besluit trekken: we hoeven de historische waarheid van ieder wonder niet eerst vast te stellen voordat we de verhalen kunnen onderzoeken. Het is voldoende te constateren dat de Bijbelse auteurs zulke gebeurtenissen als zinvol en in hun vertelwereld als mogelijk voorstellen. Daarna kunnen we nagaan hoe dezelfde soort handelingen elders worden aanvaard of verboden. De discussie over magie is in die zin een discussie over tekst, ritueel en oordeel, en valt eigenlijk buiten de vraag of het volgens natuurwetten mogelijk is.

8. Het perspectief van de betrokkenen

Stel je voor dat drie mensen dezelfde genezing meemaken. De genezen persoon ervaart bevrijding en dankbaarheid. Een familielid herkent Gods nabijheid. Een tegenstander van de genezer vermoedt misleiding of het gebruik van verboden macht. Er is dan één gebeurtenis, maar er zijn verschillende beoordelingen. Het is mogelijk dat mensen oprecht verschillen over de herkomst, de bedoeling of de legitimiteit van een wonder. Hun sociale en religieuze positie beïnvloedt welke verklaring overtuigend is.

Dat merken we al in de verhalen over Jezus. Een wonder kan bewondering oproepen, maar ook angst of ergernis. Johannes 9 laat zien hoe een genezing een conflict wordt over het gezag van Jezus. Marcus 5:1–20 laat zien dat de bevrijding van een man uit de macht van onreine geesten samengaat met de ondergang van een kudde varkens. Voor de bevrijde man betekent het leven; voor de eigenaars of de omwonenden kan het verlies, schrik en onzekerheid betekenen. Hetzelfde verhaal is voor de verschillende betrokkenen niet dezelfde ervaring.

Hieruit volgt niet dat alle interpretaties even juist zijn of dat een tekst geen richting geeft. Wel volgt dat een oordeel over een wonder altijd een standpunt inneemt. Bijbelteksten geven zelf vaak de voorkeur aan één perspectief, en laten andere perspectieven als kritiek of tegenstand klinken. Wanneer we zulke verhalen bestuderen, helpt het om eerst vast te stellen wie spreekt, welke belangen meespelen en hoe de verteller het gebeuren inkleurt.

9. Religie en magie: een voorlopige vergelijking

Een mogelijke eerste gedachte is dat religie goede wonderen kent en magie slechte. Maar het oordeel goed of slecht verplaatst het probleem: wie bepaalt dat een handeling goed is? Een andere gedachte is dat religie zich richt tot de ware God, terwijl magie andere krachten aanspreekt. Ook die omschrijving werkt alleen wanneer de waarnemers het eens zijn over welke macht achter de handeling staat. Nog een poging is te zeggen dat magie iets wil afdwingen, terwijl religie slechts vraagt. In de Bijbel komen echter ook religieuze rituelen voor waarbij een bepaalde uitwerking sterk verwacht wordt.

De komende lessen onderzoeken daarom drie vaak gebruikte onderscheidingen: de oorsprong van de kracht, het al dan niet dwingen van die kracht en de openbaarheid van de handeling. Elk onderscheid maakt iets zichtbaar, maar elk blijkt ook vragen op te roepen. De centrale uitdaging is niet dat we helemaal niets over magie kunnen zeggen. De uitdaging is dat een definitie die in de ene situatie helder lijkt, elders ineens tekortschiet.

Een goede manier van lezen is om de labels tijdelijk opzij te zetten. Beschrijf nauwkeurig welk voorwerp, woord of gebaar een rol speelt. Vraag naar het verhaal en naar de betrokkenen. Onderzoek wie de handeling toestaat of verbiedt. Pas daarna krijgt het begrip magie een zinvolle plaats. Deze werkwijze helpt zowel bij oude teksten als bij hedendaagse discussies over zegenen, genezing, gebed en ritueel.

10. Wat nemen we mee?

De Bijbel presenteert een rijke verzameling wonderverhalen waarin woorden, voorwerpen, gebaren en bijzondere personen een rol spelen. Sommige gebeurtenissen worden direct met een goddelijke opdracht verbonden, andere met een profetische uitspraak of met het optreden van Jezus. Hun betekenis wordt bepaald door de vertelling én door het oordeel van de mensen eromheen. Het is daarom niet voldoende om op grond van een opvallende handeling meteen het etiket magie te gebruiken.

De eerste les levert nog geen definitieve definitie op, maar wel een vruchtbare onderzoeksvraag: waarom noemen we de handeling van de ene persoon een wonder en een vergelijkbare handeling van een ander magie? In de volgende les richten we ons op de verklaring die vaak het eerst wordt gegeven: van wie komt de kracht? Die vraag blijkt in de evangeliën allesbehalve theoretisch. Ze bepaalt wie men vertrouwt, wie men vreest en wie het recht heeft om namens God te handelen.

Wanneer mensen een buitengewone gebeurtenis waarnemen, vragen ze niet alleen wat is er gebeurd? maar ook waardoor gebeurde het? In de wereld van de Bijbelse vertellingen wordt bijzondere macht vaak verbonden met God, met de Geest van God of met andere onzichtbare wezens. De vraag naar de oorsprong van een kracht kan beslissen of iemand als profeet, genezer, bedrieger of gevaarlijke magiër wordt gezien. De evangelieverhalen over Jezus tonen hoe scherp zulke discussies worden gevoerd.

1. Bovenwereldse machten

De Bijbelse wereld is niet uitsluitend bevolkt door mensen, dieren en zichtbare voorwerpen. Er wordt verteld over God, engelen, geesten, demonen en machten die het gewone bestaan beïnvloeden. Veel verhalen gaan ervan uit dat gebeurtenissen in de menselijke wereld samenhangen met een onzichtbare werkelijkheid. Dat betekent niet dat alle Bijbelschrijvers een identieke voorstelling van die werkelijkheid hadden. Het Oude en het Nieuwe Testament bevatten verschillende opvattingen over de goddelijke en de menselijke wereld. Wat overeenkomt is dat er een scheiding is tussen menselijke en bovenmenselijke macht.

Wanneer iemand geneest, een vloek uitspreekt, een geest verdrijft of de natuur beheerst, rijst steeds een vraag naar gezag. Heeft deze persoon zelf de macht om veranderingen tot stand te brengen? Is hij een vertegenwoordiger van God en doet hij bijvoorbeeld een genezing met de kracht van de Heer? Of gebruikt hij een 'vreemde' kracht die door de gemeenschap niet wordt erkend? Het gaat hierbij dus niet om het gebeuren zelf, dat wordt meestal niet ontkend, maar om de vraag met welke macht, kracht of gezag iemand zijn 'wonder' doet. Een tegenstander hoeft dus niet te beweren dat een bepaalde genezing niet heeft plaatsgevonden. Hij kan daarentegen beweren dat de genezing gedaan is op basis van een verkeerde bovenmenselijke 'bron'.

Dit verschilt van veel hedendaagse discussies, waarin men allereerst naar een medische, psychologische of natuurwetenschappelijke verklaring vraagt. De verhalen in de Bijbel bespreken niet de mogelijkheid van wonderen in het algemeen, maar verschillen van mening over de betekenis van bijzondere macht. Wie maakt er aanspraak op welk goddelijk gezag? En wie bepaalt namens een groep mensen of deze aanspraak geldig is?

2. ‘Wie zeggen de mensen dat ik ben?’

In Matteüs 16:13–17 vraagt Jezus aan zijn leerlingen wie de mensen zeggen dat de Mensenzoon is. De antwoorden van de leerlingen verschillen als ze zeggen: Johannes de Doper, Elia, Jeremia of een van de profeten. Vervolgens antwoordt Petrus dat Jezus de messias is, de Zoon van de levende God. Het is verleidelijk om de verschillende antwoorden alleen te lezen als een poging de identiteit van Jezus te raden. Maar de namen roepen ook herinneringen op aan profetisch gezag, goddelijke zending en bijzondere macht.

Elia is daarbij een opvallende figuur. 2 Koningen 2 vertelt dat hij in een storm naar de hemel wordt opgenomen en dat Elisa zijn opvolger wordt. Al in het verhaal over zijn opvolging is er aandacht voor de vraag of de geest of de kracht die op Elia rustte, ook op Elisa rust. Die voorstelling helpt begrijpen waarom de terugkeer van Elia in latere verwachtingen een bijzondere betekenis kreeg. De naam Elia zegt meer dan alleen iets over een herkenbaar persoon; hij verwijst naar een gezagvolle profetische traditie.

Ook de naam Johannes de Doper is betekenisvol. In Matteüs 14:1–2 verklaart Herodes Jezus’ bijzondere daden door te zeggen dat Johannes uit de dood is opgewekt en daarom wonderkrachten in Jezus werkzaam zijn. Die tekst gaat expliciet over de verklaring van Jezus’ macht. Matteüs 16 geeft vooral verschillende identiteitsopvattingen weer, terwijl Matteüs 14 duidelijker laat zien hoe men een verband legde tussen identiteit en wonderkracht. Het gaat over een verklaring van de wonderen die Jezus deed. Hij moet hiervoor een goddelijke kracht hebben ingeroepen, zo is de overtuiging. De een zegt dat deze kracht van een profeet komt, een ander dat de geest van Johannes de Doper door Jezus bevolen kan worden. De verklaring geeft aan hoe men over de wonderdaden van Jezus denkt: staan deze binnen de traditie (zijn ze gesanctioneerd) of staan ze erbuiten (hij gebruikt dan een 'verkeerde' kracht)?

3. Jezus als messias: een andere verklaring

Petrus antwoordt dat Jezus de messias is, de Zoon van de levende God. Jezus zegt vervolgens dat Petrus dit inzicht niet aan een mens te danken heeft, maar aan de Vader in de hemel. In het verhaal is deze uitspraak meer dan een persoonlijk compliment. De verteller plaatst het oordeel van Petrus tegenover andere mogelijke verklaringen van Jezus’ identiteit. Wie Jezus begrijpt, ziet in zijn woorden en daden niet zomaar een voortzetting van bekende profeten, maar Gods beslissende handelen.

Hieruit volgt een belangrijk onderscheid. De discussie over de oorsprong van bijzondere macht gaat niet noodzakelijk over het uiterlijk van het wonder. Hetzelfde genezingsverhaal kan door verschillende mensen erkend en toch anders begrepen worden. Voor volgelingen van Jezus wijzen de daden naar de God van Israël en naar de komst van Gods koninkrijk. Voor anderen kan de bijzondere macht onheilspellend zijn of uit een onbekende bron komen. Het verschil ligt in het antwoord op de vraag: wie is deze persoon en wie staat er achter hem?

Toch moet de lezer oppassen met een te eenvoudige conclusie. Niet elke naam die voor Jezus wordt genoemd, is in de evangelietekst een beschuldiging van magie. Johannes, Elia en Jeremia zijn juist figuren van religieus aanzien. De mogelijke verwarring over Jezus’ identiteit laat zien dat mensen zoeken naar categorieën om zijn optreden te begrijpen. De stap van ongewone macht naar afgekeurde magie wordt pas zichtbaar wanneer tegenstanders de herkomst van die macht nadrukkelijk negatief uitleggen.

4. De beschuldiging in Matteüs 12

In Matteüs 12:22–29 wordt een man die niet kan zien en spreken door Jezus genezen. Het volk reageert met verbazing en vraagt of Jezus misschien de Zoon van David is. De farizeeën bieden een andere verklaring: Jezus zou demonen uitdrijven met hulp van Beëlzebul, de leider van de demonen. Zij hoeven dus niet te ontkennen dat er iets bijzonders is gebeurd. Hun bezwaar betreft de macht waarmee Jezus handelt. Voor hen kan de gebeurtenis niet als een teken van God worden geaccepteerd.

Jezus reageert met een tegenargument: een koninkrijk dat tegen zichzelf verdeeld is, zal niet blijven bestaan. Als Satan Satan verdrijft, ondermijnt hij zijn eigen macht. Maar als Jezus de demonen door de Geest van God verdrijft, dan is Gods koninkrijk nabijgekomen. In dit gesprek staan twee verklaringen van dezelfde handeling tegenover elkaar. Jezus heeft een werkelijk conflict met zijn tegenstanders, maar dat conflict draait om interpretatie en gezag. De tekst kiest duidelijk partij: Jezus’ optreden wordt voorgesteld als bevrijding door Gods Geest.

Dit is een van de meest verhelderende passages om de grens tussen religie en magie te begrijpen. Een buitenstaander die alleen de handeling beschrijft, zou zeggen: er wordt een boze geest verdreven. De ene partij ziet daarin de bevrijdende werkzaamheid van God; de andere schrijft het aan demonische macht toe. Het verschil is niet waarneembaar aan het enkele feit dat er een geest wordt uitgedreven. De legitimiteit van de handeling wordt afgeleid van de verklaring die men aan de bron van de macht geeft.

5. Goede en kwade machten, strijd en bevrijding

In veel evangelieverhalen staat Jezus tegenover machten die mensen gevangenhouden. Marcus 3:11–12 laat onreine geesten Jezus herkennen. In Marcus 1:23–28 beveelt hij een onreine geest een man te verlaten. De reacties van de omstanders gaan niet alleen over het resultaat, maar ook over de vraag wat voor gezag deze leraar bezit. Hij spreekt, en zelfs de onreine geesten gehoorzamen. De kracht van het bevel maakt deel uit van de manier waarop Jezus wordt gepresenteerd.

In de gedachtewereld van deze teksten zijn de geesten niet simpelweg bijzondere menselijke eigenschappen. Zij worden verbeeld als persoonlijke machten die kunnen spreken, reageren, vrezen en gehoorzamen. Een moderne lezer kan zulke verhalen symbolisch uitleggen als beelden voor ziekte, uitsluiting, geweld of innerlijke gevangenschap. Zo'n interpretatie kan vruchtbaar zijn voor een gesprek over bevrijding. Maar bij een historische interpretatie moeten we tegelijk beseffen dat de verhalen zelf een conflict tussen verschillende soorten machten schilderen. Wie dit element volledig wegverklaart, verliest een belangrijk deel van hun oude wereldbeeld.

Opvallend is dat het gezag van Jezus niet vooral met ingewikkelde formules wordt verbonden. Een kort bevel kan voldoende zijn. Dat vormt geen eenvoudige scheidslijn tussen wonder en magie, want ook woorden kunnen rituele kracht dragen. De verteller laat vooral zien dat Jezus sterker is dan de machten die anderen vrezen. De nadruk ligt op de rangorde van macht en op bevrijding, niet op een technische beschrijving van het proces waarmee een geest verdwijnt.

6. De varkens van de Gerasenen: één gebeurtenis, twee ervaringen

Matteüs 8:28–34 vertelt over twee mannen die door demonen worden gekweld. De demonen vragen of ze in een kudde varkens mogen gaan. Jezus geeft toestemming. De dieren storten zich vervolgens in het water en komen om. De hoeders slaan op de vlucht, vertellen wat gebeurd is en de inwoners vragen Jezus hun gebied te verlaten. Marcus 5:1–20 beschrijft een verwante versie met een bezeten man en uitvoerige details over zijn nieuwe vrijheid.

Voor de bevrijde persoon of personen kan het verhaal als een overwinning op onmenselijke macht worden gelezen. Voor degenen die de dieren verzorgden, heeft hetzelfde gebeuren echter een ontwrichtende kant. De kudde wordt vernietigd en men ziet een man die blijkbaar veel macht heeft. De vraag aan Jezus om het gebied te verlaten heeft met angst te maken en misschien ook wel met boosheid over een verlies aan inkomen.

Deze gebeurtenis leert ons om niet te snel vanuit één positie te oordelen. Een macht die door de een als reddend wordt ervaren, kan door de ander worden gevreesd. De discipelen leren Jezus vertrouwen; bewoners die hem nauwelijks kennen, zien een vreemde die hun vertrouwde werkelijkheid ingrijpend verandert. In onze zoektocht naar magie is dat cruciaal. De vraag of iets een wonder of een bedreiging is, hangt niet alleen af van het effect, maar ook van de verhouding tussen de handelende persoon en degenen die hem beoordelen.

7. Mozes en de Egyptische magiërs

Het vraagstuk van de oorsprong van macht is niet beperkt tot Jezus. In Exodus 7:8–13 werpen Mozes en Aäron hun staf neer, die in een slang verandert. De Egyptische wijzen en magiërs doen iets vergelijkbaars, maar de staf van Aäron verslindt hun staven. In de volgende hoofdstukken wordt opnieuw verteld dat de Egyptische magiërs bepaalde tekenen kunnen nadoen, terwijl hun macht uiteindelijk tekortschiet. De verhalen willen duidelijk maken dat de God van Israël machtiger is dan de machten van Egypte.

Hier wordt iets opvallends zichtbaar. De verteller zegt niet dat de Egyptische handelingen onmogelijk zijn en daarom bedrog moeten zijn. Binnen het verhaal verrichten de tegenstanders ook wonderlijke daden. Het beslissende verschil is dat de macht van Mozes en Aäron de macht van de Egyptische specialisten overtreft. De vertelling ordent de verschillende machten in een hiërarchie en doet op die manier een theologische uitspraak over de God van Israël. Het verhaal laat zien hoe macht en legitimiteit samengaan. Hetzelfde soort teken kan namelijk zowel in een erkende (de staf van Mozes) als in een afgewezen (de staf van de 'tovenaars' - in dit woordgebruik zit trouwens ook al een afwijzing) religieuze context voorkomen.

8. Een herkenbare parallel uit het gewone leven

Denk aan een nieuwe uitvinding die buitengewone mogelijkheden heeft. Mensen die de uitvinder vertrouwen, zullen de ontwikkeling misschien prijzen en er bescherming in zien. Mensen die vrezen voor misbruik, zullen hetzelfde apparaat als gevaarlijk beschouwen. Het apparaat zelf verandert niet omdat de toeschouwers verschillend oordelen. Hun ervaring met de maker, hun belangen en hun verwachtingen veranderen de waardering ervan. De vergelijking is niet perfect, omdat een technisch apparaat anders werkt dan de goddelijke macht uit een Bijbelverhaal, maar zij helpt het verschil tussen een handeling en het oordeel erover zichtbaar te maken.

Op vergelijkbare wijze kan religieuze macht vertrouwen oproepen bij de eigen groep en angst bij buitenstaanders. Een profeet wordt door de ene gemeenschap beschouwd als gezonden door God; een andere gemeenschap kan dezelfde persoon een gevaarlijke figuur vinden. Dat gebeurde niet alleen in de oudheid. Nieuwe religieuze bewegingen zijn vaak verdacht omdat hun rituelen onbekend zijn, hun gezag niet wordt erkend of hun deelnemers een ander godsbeeld hebben. De beschuldiging van magie kan dan onderdeel worden van een strijd om invloed en erkenning.

9. Waarom deze eerste definitie tekortschiet

We zouden magie kunnen omschrijven als het gebruik van macht die niet van God maar van demonische of andere ongewenste krachten afkomstig is. Voor sommige religieuze gemeenschappen is dat een zinvolle geloofsdefinitie. Ze maakt zichtbaar hoe die gemeenschap haar eigen praktijken van andere wil onderscheiden. Als algemene wetenschappelijke definitie werkt zij echter minder goed. Ze veronderstelt namelijk dat iedereen dezelfde godheid erkent en het met elkaar eens is over de oorsprong van onzichtbare macht. Juist daarover verschillen mensen van mening.

In Matteüs 12 zien we hoe een enkele uitdrijving twee tegenovergestelde verklaringen krijgt. In Exodus 7 verrichten zowel erkende als afgewezen personen dezelfde handelingen. In de verhalen over de Gerasenen reageren omstanders verschillend op de macht van Jezus. Een neutrale beschrijving van de handeling kan daarom niet vaststellen welke kracht erachter zit en of het hier dus gaat om magie of een toegestane religieuze handeling. De beoordeling van een wonderlijke handeling hangt af van de mensen die het gebeuren interpreteren en hun relatie tot de persoon die de handeling uitvoert. Magie wordt zo een term die gebruikt wordt om aan te geven dat iets niet toegestaan is, omdat het gebaseerd is op een verkeerde kracht.

Het eerste criterium, de oorsprong van de kracht, wijst op het oordeel van groepen mensen die een bijzondere gebeurtenis beschrijven. Er is hierbij niet echt een verschil tussen magie en religie. De handelingen zijn hetzelfde, de beoordeling ervan verschilt. In de volgende les onderzoeken we een tweede argument om magie van religie te kunnen scheiden. Misschien ligt het probleem niet in de vraag wie handelt, maar in de vraag hoe: probeert de mens God te dwingen, of vraagt hij God om hulp?

Stel dat iemand bidt om genezing. De bidder kan hopen dat God ingrijpt, maar kan God niet bevelen. Dat lijkt een helder verschil met magie: religie vraagt, magie dwingt. Toch zijn er Bijbelse verhalen waarin een gebaar of voorwerp vrijwel onmiddellijk een bijzonder resultaat heeft. Soms lijkt de mens zelf een goddelijke kracht in werking te stellen. In deze les onderzoeken we waarom het onderscheid tussen vragen en dwingen interessant is, maar toch niet zo eenvoudig is.

1. Een tweede definitie: vragen tegenover beheersen

Volgens een algemene opvatting wil de magiër een bovennatuurlijke kracht onder controle krijgen. Hij kent bijvoorbeeld een naam, formule of handeling waarmee hij een geest of demon tot iets kan verplichten. Religie zou dan juist het tegenovergestelde zijn: de gelovige richt zich in gebed tot een hogere macht en weet dat het antwoord niet in menselijke handen ligt. Wie bidt, kan om hulp vragen maar geen resultaat afdwingen. Zo ontstaat de bekende tegenstelling tussen manipuleren en vertrouwen.

Het verschil lijkt gemakkelijk toepasbaar. Bij een gebed vraagt een mens om genezing; bij een magisch ritueel zou de mens proberen de genezing zelf te bewerken. Maar in de praktijk lopen woorden, rituelen en verwachtingen door elkaar. Iemand kan in alle oprechtheid bidden en toch verwachten dat zijn woorden een bepaald gevolg zullen hebben. Een ritueel kan heel precies zijn voorgeschreven, zonder dat de deelnemers denken goddelijke macht te beheersen. Omgekeerd kan iemand zich tijdens het gebed zo gedragen alsof God geen andere mogelijkheid heeft dan te doen wat wordt verlangd.

Het is daarom nuttig om drie zaken te onderscheiden. De bedoeling: wat denkt de handelende persoon te bereiken? De vorm: welke woorden, voorwerpen of gebaren worden gebruikt? De theologische uitleg: wie wordt geacht uiteindelijk over het resultaat te beslissen? Deze drie zaken komen niet altijd overeen. Een handeling die er van buiten mechanisch uitziet, kan van binnen als gehoorzaamheid aan God worden verstaan. En een spontaan uitgesproken gebed kan voor de betrokkene aanvoelen als een zekere methode om iets te verkrijgen.

2. Een genezing zonder uitdrukkelijk verzoek

In Marcus 5:25–34 lezen we over een vrouw die al jarenlang aan bloedverlies lijdt. Ze heeft veel geleden en zoekt genezing. Wanneer ze Jezus nadert, denkt ze dat zelfs het aanraken van zijn kleren voldoende zal zijn om beter te worden. Ze raakt zijn mantel aan en merkt dat haar kwaal verdwijnt. Jezus merkt op dat er kracht van hem is uitgegaan en vraagt wie hem heeft aangeraakt. Pas daarna vindt het gesprek tussen Jezus en de vrouw plaats.

Het verhaal is bijzonder omdat de genezing voorafgaat aan een uitdrukkelijke beslissing van Jezus om deze persoon te helpen. De vrouw heeft niet eerst toestemming gevraagd. Zij neemt zelf het initiatief, verwacht een effect van aanraking en wordt daadwerkelijk genezen. Wie magie beschrijft als een handeling die bijzondere kracht activeert, zal hier onmiddellijk vragen stellen. Het klinkt immers alsof kracht via lichamelijk contact werkzaam wordt. Toch presenteert Marcus de gebeurtenis duidelijk positief en verbindt Jezus haar genezing met geloof.

Daaruit blijkt hoe moeilijk een zuiver mechanische definitie is. Dat de vrouw door aanraking genezen wordt, maakt de handeling niet tot iets wat de evangelist afwijst. Hetzelfde verhaal bevat zowel een bijna onmiddellijk, tastbaar effect als een nadrukkelijke religieuze interpretatie. Voor de tekst is de vrouw geen gevaarlijke magiër; zij is iemand die na lang lijden hulp vindt. De genezing vond dus bijna op automatische wijze plaats, zonder dat Jezus eerst een beslissing had genomen. Het aanraken van de mantel genas haar door de kracht die in Jezus school. Er was niet eerst een vraag en daarna een toestemming om te genezen: de vrouw genas door de aanraking zelf.

3. Numeri 20 opnieuw gelezen: het ritueel werkt toch

Het verhaal van het water uit de rots in Numeri 20:7–13 biedt een tweede voorbeeld. God draagt Mozes op tot de rots te spreken. Mozes en Aäron verzamelen het volk, waarbij Mozes niet spreekt, maar tweemaal op de rots slaat. Daarna stroomt water. Opmerkelijk is dat de tekst tegelijk vertelt over een handeling die resultaat oplevert, terwijl God het dubbele slaan op de rots afwijst. Het resultaat is bereikt, hoewel de handeling zelf niet was voorgeschreven.

Een mogelijke uitleg is dat Mozes door zijn optreden de aandacht van Gods macht naar zichzelf verschuift. Met zijn woorden vraagt hij of zij voor het volk water uit de rots moeten laten komen. De vertelling zegt dat zij Gods heiligheid onvoldoende hebben getoond. Over de precieze reden van hun schuld bestaat in de uitlegtraditie veel discussie. Maar het verhaal maakt in elk geval duidelijk dat het optreden van de menselijke bemiddelaars niet los kan worden gezien van de vraag wie werkelijk het gezag heeft.

Wanneer we alleen kijken naar de zichtbare handeling, lijkt er een verband te zijn tussen slaan en water. Wanneer we ook het oordeel van de verteller lezen, wordt het ingewikkelder: de handeling is niet het laatste woord over de gebeurtenis. Gods opdracht, de crisis van het volk en het optreden van Mozes horen bij elkaar. Dit nuanceert zowel het idee van een automatisch werkend ritueel als de gedachte dat religieuze handelingen altijd bestaan uit een bescheiden vraag waarop een zichtbaar antwoord moet volgen. Binnen de Bijbelse vertelling kan een mens handelen, een effect optreden en de handeling toch ter discussie staan.

4. Een koperen slang en de kracht van een teken

In Numeri 21:4–9 kijkt een door een slang gebeten Israëliet naar een koperen afbeelding en blijft in leven. Het verhaal vermeldt geen afzonderlijk gebed van iedere zieke en ook geen nieuw besluit van God voor elke genezing. De voorgeschreven handeling is voldoende om het beloofde resultaat te ontvangen. Deze structuur — een ritueel teken en een verwacht effect — lijkt op wat vaak als kenmerkend voor magie wordt beschreven.

De bron van de legitimiteit is evenwel anders uitgewerkt. Volgens de vertelling heeft God zelf Mozes opdracht gegeven het voorwerp te maken. Vanuit het perspectief van de tekst is het daarom geen verboden poging om macht af te dwingen, maar een middel van redding dat in gehoorzaamheid wordt gebruikt. De vraag is of hetzelfde soort handeling onder een andere religieuze beoordeling een ander label zou krijgen. Dat is goed voorstelbaar: mensen die een goddelijk gezag achter het teken niet erkennen, zullen wellicht spreken over misplaatst vertrouwen in een voorwerp.

Het latere optreden van Hizkia in 2 Koningen 18:4 bevestigt dat rituelen rond hetzelfde voorwerp kunnen veranderen. Zodra er reukoffers aan de koperen slang worden gebracht, keurt de koning die verering af. De tekst helpt daarom onderscheid te maken tussen een object, een handeling en de interpretatie ervan. Het gevaar ligt niet noodzakelijk in het bestaan van een materieel teken. Doorslaggevend is hoe het teken gebruikt wordt, aan wie het gezag wordt toegeschreven en of de gemeenschap dat gebruik als geoorloofd beschouwt.

5. Elisa, zout en het water van Jericho

In 2 Koningen 2:19–22 klagen de bewoners van Jericho dat het water van hun stad slecht is en het land onvruchtbaar maakt. Elisa laat een nieuwe schaal met zout brengen, gaat naar de waterbron en werpt het zout erin. Vervolgens spreekt hij in de naam van de HEER uit dat het water gezond is gemaakt. De verteller besluit dat het water gezond bleef. Dit is een voorbeeld waarin een concreet voorwerp en een profetisch woord samenkomen.

Wie alleen de beweging van Elisa ziet, zou kunnen denken dat zout hier als een magisch geneesmiddel wordt gebruikt. De hoeveelheid zout kan uiteraard niet de hele watervoorraad van een stad op natuurlijke wijze gezond maken. Maar de tekst zelf presenteert het gebeuren als een woord van God dat door de profeet wordt uitgesproken. Het zout is niet zomaar een losstaand trucje. Het hoort bij een rituele handeling die de bijzondere positie van Elisa zichtbaar maakt.

De betekenis van het verhaal wordt nog duidelijker wanneer we kijken naar wie handelt. Elisa is een erkende profetische figuur, en zijn optreden wordt positief verteld. Hetzelfde gebaar door iemand die als bedrieger werd beschouwd, had wellicht een ander oordeel gekregen. Deze gedachte toont de beperking van het criterium dwang. De uiterlijke vorm van een ritueel vertelt niet uit zichzelf of de persoon denkt een macht te beheersen of een opdracht van God uit te voeren. We moeten ook de woorden, de vertelcontext en de positie van de handelende persoon lezen.

6. Een vloek, een naam en twee berinnen

Een verontrustend verhaal volgt kort daarna. In 2 Koningen 2:23–25 wordt Elisa onderweg naar Betel uitgescholden door een groep jongens. Hij vervloekt hen in de naam van de HEER, waarna twee berinnen uit het bos komen en tweeënveertig van hen verscheuren of verwonden, afhankelijk van hoe de Hebreeuwse formulering wordt weergegeven. Voor moderne lezers is dit een moeilijke en schokkende tekst. Een belangrijk deel van die moeilijkheid ligt in de buitengewone zwaarte van de beschreven straf.

Voor onze vraag is ook de relatie tussen woord en gevolg belangrijk. Elisa spreekt een vloek uit en daarna gebeurt iets ingrijpends. Er wordt niet uitvoerig verteld hoe de profeet om Gods toestemming vraagt of hoe God op dat moment een besluit neemt. In het verhaal is het de uitspraak van de profeet die veel macht blijkt te bezitten. Wie religie tegenover magie plaatst als slechts vragen tegenover daadwerkelijk bevelen, zal hier opnieuw moeten uitleggen waarom een profetische vloek niet in dezelfde categorie terechtkomt als afgekeurde bezweringsformules.

Dat betekent niet dat de tekst zonder meer leert dat ieder vervloekend woord automatische macht bezit. Elisa spreekt nadrukkelijk in de naam van de HEER, en de vertelling maakt deel uit van een reeks verhalen die zijn profetisch gezag bevestigen. Bovendien is een ernstige morele discussie over de tekst legitiem: waarom wordt over zoveel geweld gesproken? Welke rol speelt de eerbied voor de profeet? Het onderzoek naar magie lost zulke vragen niet op. Wel maakt het duidelijk dat een officieel erkende religieuze figuur handelingen kan verrichten die buitenstaanders als bezwerend of bedreigend zouden kunnen beschouwen.

7. Rituelen van priesters en de vraag naar het effect

Niet alleen profeten, ook priesters voeren in de Bijbel rituelen uit die een bepaalde uitwerking beogen. In Leviticus worden offers verbonden met verzoening, reiniging en herstel van de verhouding tot God. In Numeri 17:11–13 volgens de Hebreeuwse hoofdstukindeling, of Numeri 16:46–48,  gaat Aäron met een vuurpan en reukwerk tussen de levenden en de doden staan, waarna een plaag ophoudt. Het handelen van de priester krijgt daar een buitengewone betekenis.

Een modern onderscheid tussen religie en magie zou kunnen vragen of het offer of het reukwerk ‘vanzelf’ werkt. Maar voor de priestercultus is die vraag te beperkt. De handeling wordt ingebed in regels, ambtelijke bevoegdheid, heiligheid en de aanwezigheid van God. Een priester kan niet willekeurig een zelfbedachte vorm kiezen. Toch verwacht men van correct uitgevoerde handelingen dat zij werkelijk iets betekenen voor vergeving, reinheid of bescherming. De Bijbelse teksten stellen dus een verband tussen rituele handeling en gevolg voor dat verder gaat dan uitsluitend een vrijblijvende wens.

Ook latere christelijke tradities kennen rituelen waaraan bijzondere betekenis wordt toegekend. Denk aan de doop, zegeningen of de eucharistie. Niet iedere kerk beschrijft de werking daarvan op dezelfde manier. Sommige kerken leggen de nadruk op sacramentele werkzaamheid; andere op geloof, herinnering, gehoorzaamheid of verkondiging. Wie een bepaalde opvatting onmiddellijk magie noemt, beoordeelt haar vaak vanuit een andere traditie. Een goede vergelijking vraagt eerst hoe de betrokken gemeenschap haar eigen ritueel verstaat.

8. Bidden: vragen, verwachten en vertrouwen

Het gebed wordt doorgaans beschouwd als hét voorbeeld van religie zonder dwang. Gelovigen leggen hun nood aan God voor, vragen om genezing, vrede of veiligheid en vertrouwen op een antwoord dat zij niet zelf kunnen afdwingen. In het Onze Vader wordt gebeden dat Gods wil geschiedt. Die woorden drukken uit dat de bidder niet de hoogste beslissingsmacht bezit. Ook het gebed van Jezus in Getsemane benadrukt de spanning tussen menselijke wens en goddelijke wil.

Maar er zijn daarnaast Bijbelteksten die een sterk vertrouwen op een antwoord uitspreken. In Matteüs 7:7–11 moedigt Jezus mensen aan te vragen: wie zal zijn kind een steen geven als het om een brood vraagt? Zo zal de Vader ook het goede geven als de gelovigen daarom vragen. De grens tussen verwachten en iets vanzelf krijgen kan in het religieuze leven dun zijn. Daarom is het niet juist om simpelweg te zeggen dat een gebed nooit op een direct resultaat gericht is.

Niettemin bestaat er een wezenlijk verschil tussen een ervaren belofte en een poging om goddelijke macht als werktuig te gebruiken. Gelovigen kunnen benadrukken dat het antwoord niet volledig door hen beheerst wordt, juist wanneer zij met vertrouwen bidden. Het punt van de vergelijking is niet dat alle gebed eigenlijk magie zou zijn, maar dat de begrippen vragen, verwachten en dwingen niet op grond van de uiterlijke vorm van een handeling definitief van elkaar kunnen worden gescheiden.

9. Wat de vergelijking wel en niet bewijst

De voorbeelden laten zien dat de Bijbel wonderlijke uitwerkingen verbindt met woorden, aanrakingen, voorwerpen, offers en gebaren. Soms lijkt het effect direct op de handeling te volgen; op andere plaatsen staat het initiatief van God duidelijker op de voorgrond. Geen van beide patronen geeft een gemakkelijk objectief criterium waarmee religie en magie altijd te scheiden zijn. Een godsdienstige gemeenschap kan een handeling positief beoordelen omdat zij deze als door God opgedragen beschouwt, ook wanneer een buitenstaander de vorm ervan als magisch ervaart.

Er is dus een verschil tussen twee soorten uitspraken. De eerste is theologisch: een gelovige zegt dat God niet gedwongen kan worden en dat een bepaald ritueel een daad van vertrouwen is. De tweede is vergelijkend en historisch: een onderzoeker probeert handelingen in verschillende tradities te beschrijven zonder een geloofsoordeel als algemene maatstaf te gebruiken. Beide vragen zijn legitiem, maar leveren niet automatisch dezelfde beschrijving op. Wie dit onderscheid bewaart, kan kritisch onderzoeken zonder de eigen opvattingen als neutrale feiten voor te stellen.

In de volgende les richten we ons op een derde mogelijkheid. Misschien zit het verschil niet in de bron van de macht of in het dwingen ervan, maar in de omgeving van het ritueel. Is wat in het openbaar gebeurt vanzelfsprekend religie en wat in het geheim gebeurt verdacht? Ook die gedachte zegt veel over het leven van religieuze gemeenschappen, maar ze blijkt niet zonder problemen.

Stel je twee groepen mensen voor. De eerste komt samen in een groot gebouw, zingt bekende liederen, spreekt gebeden uit en verricht rituelen die door de samenleving worden (h)erkend. De tweede ontmoet elkaar achter gesloten deuren, gebruikt onbekende woorden en voert handelingen uit waarvan buitenstaanders de betekenis niet begrijpen. Zelfs wanneer sommige handelingen op elkaar lijken, kan de tweede groep sneller verdacht worden. In deze les onderzoeken we hoe openbaarheid, geheimhouding, macht en groepsgrenzen de beoordeling van rituelen beïnvloeden.

1. Een derde definitie: openbaar of verborgen

Een derde poging om magie van religie te onderscheiden, kijkt niet naar de kracht of naar het doel, maar naar de omstandigheden van de handeling. Volgens deze benadering is religie een publieke en erkende activiteit, terwijl magie buiten het zicht van de samenleving plaatsvindt. Het officiële ritueel kan worden gecontroleerd, omdat iedereen weet welke woorden worden gebruikt en wie de handeling mag verrichten. De geheime bijeenkomst roept vragen op: wat gebeurt daar, welke krachten worden aangesproken en tegen wie kunnen die krachten worden ingezet?

Deze definitie raakt aan een herkenbare menselijke ervaring. Wat vertrouwd en zichtbaar is, voelt vaak veiliger dan wat verborgen blijft. Een gebed dat we iedere week horen, lijkt ons normaal. Hetzelfde gebed, gefluisterd door onbekende mensen in een afgesloten ruimte, kan een andere indruk maken. Dat hoeft niets te zeggen over de bedoeling van de deelnemers. Het laat vooral zien dat onze reactie wordt beïnvloed door kennis, vertrouwen en de plaats die een groep binnen de samenleving inneemt.

Toch is ook dit criterium problematisch. Een openbaar ritueel kan schadelijk of bedreigend zijn, terwijl een bijeenkomst achter gesloten deuren volkomen onschuldig kan zijn. Vertrouwelijkheid is niet hetzelfde als geheimzinnigheid, en een besloten karakter betekent niet dat mensen de samenleving iets willen aandoen. De vraag is daarom niet of privérituelen eigenlijk magie zijn, maar waarom ze in bepaalde omstandigheden als magie kunnen worden beschouwd.

2. Het verschil tussen een ritueel en zijn omgeving

Denk aan een priester die op een openbaar feest het volk zegent. De aanwezigen weten wie hij is, herkennen zijn woorden en kunnen voorspellen wat zal gebeuren. Het ritueel is onderdeel van de eigen godsdienstige traditie. Nu stellen we ons een onbekend persoon voor die vergelijkbare woorden uitspreekt over een kleine groep in een besloten huis. Misschien gebruikt hij zelfs dezelfde gebaren. Toch kan een omstander de situatie heel anders beoordelen, omdat de sociale context veranderd is.

Dit voorbeeld maakt een belangrijke stap mogelijk. Een religieus ritueel heeft meer kenmerken dan alleen woorden en gebaren. Het heeft een plaats, een publiek, een uitvoerder, een erkend gezag en een doel. Deelnemers kennen doorgaans de regels en weten welke betekenis ze eraan geven. Buitenstaanders zien soms slechts een deel van deze elementen. Ze kunnen daarom verklaringen bedenken die niet overeenkomen met wat de deelnemers zelf ervaren. De onzekerheid wordt groter wanneer er al wantrouwen bestaat tegenover de groep.

De omstandigheid kan dus de waardering van een handeling veranderen, zonder dat de handeling zelf wezenlijk anders is. Een gemeenschap noemt haar eigen handelingen vaak heilig, ordelijk of legitiem. Rituelen van een andere gemeenschap krijgen dan gemakkelijk woorden als vreemd, duister of magisch. Dit is geen natuurwet, maar een sociaal patroon dat in allerlei godsdienstige conflicten herkenbaar is. Het helpt verklaren waarom beschuldigingen van magie vaak samengaan met een strijd om erkenning.

3. De eerste christelijke bijeenkomsten

De eerste christelijke gemeenschappen ontstonden niet als een officieel erkende staatsgodsdienst. Zij kwamen op verschillende plaatsen bijeen, onder andere in huizen. In Handelingen 2:46 wordt zowel het tempelbezoek als het breken van brood in de huizen genoemd. Romeinen 16:5 verwijst naar een gemeente die in een huis samenkomt. De christelijke beweging kende dus publieke én besloten vormen van samenkomst; het is onjuist om alle vroege christelijke bijeenkomsten als geheim voor te stellen.

Voor niet-christelijke omstanders konden sommige gebruiken desondanks onbegrijpelijk zijn. De deelnemers spraken over Jezus als een gekruisigde en opgewekte Heer, deelden brood en wijn, doopten nieuwe gelovigen en verbonden hun leven aan een gemeenschap met eigen normen. Binnen de groep waren dit uitingen van geloof en verbondenheid. Van buitenaf konden ze als merkwaardig of zelfs bedreigend worden gezien. Het verschil lag mede in de vraag welke informatie beschikbaar was en hoeveel vertrouwen men had in de nieuwe beweging.

Historisch gezien verschilde de positie van christenen sterk naar plaats en periode. Er waren momenten van spanningen, plaatselijke vervolging en officiële vijandigheid, maar ook langere perioden waarin gemeenschappen relatief open konden functioneren. Voor het begrijpen van het begrip magie is vooral van belang dat een kleine nieuwe groep gemakkelijker kan worden verdacht wanneer haar rituelen afwijken van de publieke norm. De benaming magie kan dan fungeren als een manier om het eigene te beschermen en het vreemde op afstand te houden.

4. Brood, wijn en een gestorven Heer

Het avondmaal laat scherp zien hoe dezelfde handelingen verschillende betekenissen kunnen krijgen. Voor christenen verwijzen brood en wijn naar Jezus, zijn leven, zijn dood en zijn blijvende betekenis voor de gemeenschap. In de evangelieverhalen en in 1 Korintiërs 11:23–26 wordt de maaltijd verbonden met herinnering en verkondiging. De deelnemers verstaan hun ritueel binnen een verhaal dat voor hen heilig is. De woorden over lichaam en bloed krijgen in verschillende christelijke tradities uiteenlopende theologische duidingen.

Een buitenstaander die deze achtergrond niet kent, hoort misschien slechts vreemde uitspraken over het eten van een lichaam en het drinken van bloed. Als diezelfde buitenstaander weet dat de groep niet deelneemt aan gebruikelijke religieuze bijeenkomsten, kan argwaan ontstaan. In de oudheid hebben christenen inderdaad te maken gekregen met laster en misverstanden over hun gebruiken. Ze werden door niet-christenen als verdacht gezien en een bedreiging voor de sociale orde.

Wat leert dit voorbeeld? Een ritueel is alleen te begrijpen wanneer we het verhaal kennen dat eraan verbonden is. Een handeling van brood breken is op zichzelf alledaags. Binnen de christelijke gemeenschap krijgt zij een bijzondere religieuze betekenis. Iemand die het verhaal niet kent, kan dezelfde handeling onbegrijpelijk vinden. Het probleem ontstaat wanneer de buitenstaander zijn eigen onbegrip als bewijs gebruikt dat de ander gevaarlijke of verboden praktijken uitvoert.

5. Macht, controle en de officiële godsdienst

Waarom heeft de officiële religie vaak een voordeel bij het bepalen wat toegestaan is? Een instelling met erkende leiders kan regels formuleren, priesters aanwijzen, heilige plaatsen beheren en afwijkende gebruiken afkeuren. Dat geeft haar de mogelijkheid te spreken over juiste en onjuiste religieuze handelingen. 

Het woord magie kan in zo'n situatie functioneren als een grenspaal. Het zegt dan niet alleen iets over een ritueel, maar ook over de verhouding tussen groepen. Wie behoort tot de gemeenschap? Wie mag bepaalde woorden uitspreken? Wie heeft toestemming om contact te zoeken met het goddelijke? Wie krijgt een waarschuwing of straf wanneer hij hetzelfde probeert? Een beschuldiging van magie kan daardoor tegelijk een uitspraak over religieuze identiteit en over macht zijn.

Dat betekent niet dat regels altijd willekeurig zijn. Een gemeenschap kan goede redenen hebben om bepaalde praktijken af te wijzen, bijvoorbeeld wanneer ze mensen uitbuiten, angst aanjagen of schade veroorzaken. Maar het feit dat een regel bestaat, vertelt nog niet welke motieven erachter liggen. Historisch onderzoek vraagt daarom niet alleen wat is verboden? maar ook door wie, voor wie, wanneer en met welk doel? Door zulke vragen te stellen, voorkomen we dat de taal van de macht automatisch wordt aangezien voor een objectieve classificatie.

6. De Reformatie en de beoordeling van katholieke rituelen

Tijdens de Reformatie kwam er onder protestantse hervormers stevige kritiek op katholieke rituelen en op het gezag van de priesters. In delen van de middeleeuwse Latijnse liturgie konden gewone kerkgangers niet alle woorden verstaan of alle handelingen aan het altaar goed volgen. Sommige hervormers vonden dat dit afstand schiep tussen geestelijkheid en gemeente. Zij bekritiseerden ook theologische opvattingen over de wijze waarop sacramenten werkzaam zijn. In polemische discussies konden handelingen van de andere partij als magisch worden afgeschilderd.

Voor katholieke gelovigen hadden diezelfde rituelen echter een plaats binnen een eeuwenoude geloofstraditie. De eucharistie was voor hen niet een verboden bezwering, maar een centraal sacrament waarin de kerk Christus' aanwezigheid vierde en beleed. De betrokken priester zag zichzelf niet als iemand die op eigen gezag een goddelijke macht hanteerde. Een protestantse criticus en een katholieke deelnemer konden dus oprecht dezelfde uiterlijke handeling heel verschillend begrijpen.

Dit voorbeeld laat ook zien dat woorden als geheim en onbegrijpelijk relatief zijn. Wie Latijn verstaat en de ritus kent, hoeft deze niet geheimzinnig te vinden. Wie de symbolen nooit heeft geleerd, kan dezelfde handeling ervaren als een reeks onverstaanbare gebaren. Toch moet men de geschiedenis zorgvuldig lezen: binnen zowel protestantse als katholieke tradities bestonden belangrijke verschillen, en niet alle hervormers gebruikten dezelfde kritiek. De kern van het voorbeeld is niet dat een hele kerk werkelijk magie bedreef, maar dat religieuze tegenstanders het begrip magie inzetten in hun beoordeling van de rituelen van de ander.

7. Het perspectief omkeren: de protestant die bidt

Stel nu dat we de rollen omkeren. Een protestantse gelovige bidt tijdens een kerkdienst voor iemand die ernstig ziek is. Voor de deelnemers is dit een uiting van vertrouwen en zorg. Ze geloven dat gebed zin heeft, ook wanneer ze de uitkomst niet kunnen voorspellen. Misschien leggen mensen handen op, wordt de naam van de zieke genoemd of spreekt een voorganger een zegen uit. Voor de eigen gemeenschap is dit gewoon religieus handelen.

Maar een toeschouwer zonder godsdienstige achtergrond zou kunnen vragen: waarom zou het uitspreken van woorden iets veranderen aan de gezondheid van een persoon die niet aanwezig is? Wat verwacht men van een onzichtbare macht? Waarom legt men handen op? Het is mogelijk dat deze buitenstaander de handeling als magisch ervaart, omdat zij een verandering in de zichtbare werkelijkheid beoogt via een niet-natuurlijke weg. Dat oordeel hoeft geen juiste beschrijving van de bedoeling van de gelovigen te zijn.

8. Een oefening in kijken vanuit meerdere kanten

Neem een onbekende religieuze bijeenkomst als gedachte-experiment. Een kleine groep komt elke week in een huis samen. Er wordt gezongen, met gesloten ogen gebeden en aan het eind krijgen deelnemers een zegen. Een buur ziet af en toe mensen binnenkomen maar kent de inhoud niet. De deelnemers beschouwen hun bijeenkomst als een bron van troost. De buur noemt haar vreemd. Een lokale religieuze leider vindt dat alleen erkende voorgangers zegeningen mogen uitspreken. Dezelfde bijeenkomst is nu onderwerp van ten minste drie uiteenlopende beoordelingen.

Wat is er feitelijk bekend? Mensen komen samen, spreken woorden uit en voeren een ritueel uit. Wat is een gevolgtrekking? Dat zij geheime machten proberen te gebruiken. Wat is een oordeel? Dat dit toegestaan, verkeerd of gevaarlijk zou zijn. Door die niveaus uit elkaar te halen, voorkom je dat vermoedens de plaats van kennis innemen. Je hoeft het doel van de groep niet op voorhand te onderschrijven om haar eerlijk te beschrijven.

Dezelfde methode kan worden toegepast op de eerste christenen, op Reformatieconflicten en op discussies tussen hedendaagse kerken. Vraag telkens welke handeling zichtbaar is, wat de deelnemers er zelf over zeggen, waarom anderen bezwaar maken en wie beschikt over gezag om het oordeel bindend te maken. Zo blijkt de studie van magie ook een studie van religieuze verdraagzaamheid, groepsvorming en de grenzen van maatschappelijke controle.

9. Van geheimzinnigheid naar beoordeling

De derde definitie biedt inzicht in de manier waarop wantrouwen werkt. Een verborgen ritueel kan verdacht worden wanneer mensen niet weten wat er gebeurt, vooral als de uitvoerders buiten de erkende gemeenschap staan. Maar dezelfde vorm van samenkomst kan voor deelnemers een gewone of zelfs noodzakelijke manier zijn om hun geloof te beleven. Het criterium van geheimhouding beschrijft dus vooral een sociale situatie, niet het wezen van een handeling.

Samen met de vorige twee lessen ontstaat nu een patroon. Het oorsprongscriterium vraagt welke goddelijke kracht achter een wonder staat. Het dwangcriterium vraagt of die kracht gebruikt of slechts om hulp gevraagd wordt. Het geheimhoudingscriterium vraagt wie de handeling kan zien en controleren. Deze drie onderscheidingen kunnen allemaal iets belangrijks over een concrete situatie vertellen, maar geen ervan legt voor alle plaatsen en tijden vast wat magie is. Het oordeel blijft verbonden met de gemeenschap waarin een handeling plaatsvindt.

De volgende les brengt deze inzichten samen en vraagt specifiek naar de Bijbel zelf. Daar vinden we namelijk niet alleen wonderen en rituelen die worden goedgekeurd, maar ook uitdrukkelijke verboden. Deuteronomium 18, de orakelmiddelen van de priesters en het verhaal over Simon in Handelingen zullen ons helpen begrijpen hoe die verboden en toestemmingen zich tot elkaar verhouden.

De Bijbel bevat opvallende wonderverhalen, maar ook teksten die bepaalde rituelen streng verbieden. Op het eerste gezicht lijkt daarmee de kwestie opgelost: de Bijbel maakt zelf duidelijk wat toegestaan is en wat niet. Toch wordt het ingewikkelder zodra we de verboden naast handelingen van erkende priesters, profeten en apostelen leggen. Deze laatste les onderzoekt hoe grenzen worden getrokken, waarom die grenzen niet altijd samenvallen met een eenvoudige definitie van magie en welke betekenis dat heeft voor het lezen van de Bijbel vandaag.

1. De duidelijke verboden van Deuteronomium 18

In Deuteronomium 18:9–14 worden de Israëlieten gewaarschuwd tegen verschillende praktijken die verbonden zijn met het voorspellen van de toekomst, het uitleggen van voortekens, bezwering en het raadplegen van geesten of overledenen. De tekst plaatst deze gebruiken tegenover de gehoorzaamheid die Israël aan de HEER verschuldigd is. Het gaat dus niet om een vrijblijvende aanbeveling. De schrijver trekt een scherpe grens tussen praktijken die zijn toegestaan en handelingen die moeten worden afgewezen.

Voor een gelovige lezer kan dit betekenen dat de Bijbel een norm stelt die ook vandaag betekenis heeft. Maar er wordt geen universele definitie gegeven van wat wel en wat niet onder 'magie' verstaan moet worden. De passage presenteert een verzameling verboden, geen algemene definitie van magie die zonder verdere uitleg op alle denkbare rituelen van toepassing kan worden gemaakt. De precieze vertaling en afbakening van de genoemde praktijken is bovendien niet altijd eenvoudig. Het Hebreeuws gebruikt verschillende woorden voor verschillende manieren van voorspellen of bezweren.

Het bestaan van zulke verboden laat zien dat de schrijvers bepaalde praktijken kenden en deze als gevaarlijk of onverenigbaar met de gewenste religieuze orde beoordeelden. Daaruit mogen we niet automatisch afleiden hoe vaak elke praktijk voorkwam of in welke mate deze geaccepteerd werden. Wel wordt duidelijk dat er binnen en rond Israël verschillende ideeën bestonden over legitieme toegang tot het goddelijke. Anders was het niet nodig geweest zo uitdrukkelijk grenzen te formuleren.

2. Een verbod vertelt ook iets over een samenleving

Wanneer een gemeenschap een handeling verbiedt, zegt ze daarmee meer dan dat die handeling niet gewenst is. Zij spreekt ook uit wie bevoegd is om regels vast te stellen. In Deuteronomium 18 wordt de religieuze identiteit van Israël verbonden met trouw aan de HEER en met het afwijzen van gebruiken die met andere volken worden geassocieerd. Het verbod heeft dus een maatschappelijke en theologische functie. Het maakt duidelijk welk gedrag bij de gemeenschap hoort, en welk gedrag niet.

Historisch onderzoek vraagt vervolgens wie deze regels heeft overgeleverd, in welke context ze gezag kregen en hoe mensen ermee omgingen. Een geschreven norm en de feitelijke praktijk zijn immers niet hetzelfde. Dat geldt ook in moderne samenlevingen: het bestaan van een wet bewijst niet dat iedereen zich eraan houdt. Evenmin bewijst het dat ieder lid van de samenleving dezelfde opvatting heeft over de reden van het verbod. Juist de noodzaak van een verbod kan erop wijzen dat bepaalde handelingen bekend waren en werden uitgevoerd.

Hier verschijnt opnieuw het relationele karakter van magie. Een handeling krijgt het etiket verboden in verhouding tot een bepaalde norm. Voor degenen die die norm aanvaarden, kan de zaak duidelijk zijn. Voor mensen die een andere traditie volgen, hoeft dat oordeel niet overtuigend te zijn. Daarmee is een verbod niet betekenisloos; het is juist een belangrijke bron voor het begrijpen van een gemeenschap. Maar het kan niet zonder meer als neutrale, universele definitie van alle religieuze handelingen worden gebruikt.

3. De priesterlijke orakelmiddelen: urim en tummim

In Exodus 28:30 worden de urim en tummim genoemd, orakelstenen in de borsttas van de hogepriester. Ook in Numeri 27:21 wordt het raadplegen van de HEER in verband gebracht met het oordeel van de urim. Deze teksten laten zien dat het zoeken naar goddelijke leiding via bijzondere middelen binnen erkende priesterlijke kaders kon plaatsvinden. Over de precieze vorm en werking van de urim en tummim bestaat onzekerheid. Wel is duidelijk dat door het werpen van stenen door de hogepriester de wil van God bijna op een automatische wijze bekend gemaakt werd.

Deuteronomium 18 wijst allerlei vormen van waarzeggerij en het raadplegen van verborgen kennis af. Tegelijk zijn er Bijbelteksten waarin een officiële vertegenwoordiger van de gemeenschap via bepaalde handelingen Gods oordeel krijgt. Niet elke vorm van het zoeken naar goddelijke informatie wordt dus op dezelfde manier behandeld. De identiteit van de raadpleger, het erkende gezag en de relatie met de HEER spelen een grote rol.

Het verschil hoeft volgens de Bijbelse auteurs niet onlogisch te zijn. Zij kunnen menen dat de priester op legitieme wijze de eigen God raadpleegt, terwijl andere praktijken verboden 'hemelse' machten oproepen. Maar het valt op dat in beide gevallen mensen via een ritueel toegang zoeken tot kennis die zij niet op een gewone manier kunnen hebben. Wat wel en niet is toegestaan heeft dus alles te maken met de religieuze context, niet zozeer met de handeling op zichzelf.

4. Het beproevingsritueel van Numeri 5

Numeri 5:11–31 bevat een moeilijk ritueel voor een vrouw die door haar echtgenoot van ontrouw wordt verdacht, terwijl er geen bewijs of getuigen zijn. Een priester voert een rituele procedure uit waarbij water, stof, een vervloeking en een geschreven formule een rol spelen. Het verhaal veronderstelt dat de uitkomst de verborgen waarheid over de verdenking kan openbaren. De tekst is voor moderne lezers om begrijpelijke redenen problematisch, onder andere vanwege de ongelijkheid tussen man en vrouw en de bedreigende werking van het ritueel.

Voor ons onderzoek gaat het om de structuur van de handeling. Er wordt een beroep gedaan op een niet-alledaags middel om kennis te verkrijgen waar mensen niet rechtstreeks toegang toe hebben. Het ritueel is nauwkeurig beschreven en wordt door een priester in een officiële religieuze context uitgevoerd. Een buitenstaander zou hierin overeenkomsten kunnen herkennen met praktijken van waarzeggerij, beproeving of bezwering die elders juist worden afgewezen. Toch presenteert Numeri 5 de procedure als onderdeel van de officiële religie.

We kunnen niet beweren dat de Bijbel alle rituelen met bijzondere krachten verbiedt. Zij laat ook vormen van rituele waarheidsvinding zien die in een priesterlijk systeem zijn opgenomen, zoals de orakelstenen en het orakelwater aantonen. Wat als legitiem wordt gezien, hangt dus samen met de autoriteit van de priester, de plaats van de handeling en het geloof dat de juiste goddelijke macht wordt aangesproken.

5. Saul en de vrouw van Endor

In 1 Samuël 28zoekt koning Saul, wanneer hij geen antwoord meer ontvangt via zijn gebruikelijke wegen, hulp bij een vrouw in Endor die contact met een overledene kan zoeken. Hij wil de overleden profeet Samuël raadplegen. Het verhaal is bijzonder, omdat Saul eerder mensen die zulke praktijken bedreven uit het land had verwijderd, maar nu zelf in het geheim een beroep doet op een verboden vorm van raadpleging. Deze vertelling laat zien dat een verbod niet alleen een abstract voorschrift is. Saul is onzeker en zoekt naar een boodschap uit de goddelijke wereld.

Los van de (moderne) vraag of het mogelijk is om de geest van een overledene te raadplegen, wordt uit dit verhaal duidelijk dat de verteller ervan er wel degelijk vanuit gaat dat zoiets kan. Ook de verboden in Deuteronomium 18 wijzen daarop. De vraag is dus niet of Saul iets onmogelijks doet. De Bijbel wijst het af op basis van een religieuze en morele grond. Dit sluit aan bij de bredere vraag van de cursus: het negatieve oordeel over een ritueel kan voortkomen uit de plaats die het binnen een geloofsgemeenschap krijgt. Het raadplegen van andere machten dan God (hoewel dus wel mogelijk) is daarbij niet toegestaan.

6. Simon in Samaria: wondermacht en geld

In Handelingen 8:4–25 ontmoeten we Simon, die in Samaria dan al bekendstaat om zijn bijzondere praktijken. Het verhaal noemt hem iemand die de inwoners met zijn kunsten verbaast. Wanneer Filippus de boodschap over Christus verkondigt en tekenen verricht, is ook Simon onder de indruk. Hij laat zich dopen en blijft in de buurt van Filippus. Later ziet hij hoe de apostelen Petrus en Johannes mensen door handoplegging de Heilige Geest laten ontvangen. Hij biedt geld aan om die bevoegdheid ook te kunnen verkrijgen.

Petrus reageert scherp: Gods gave is niet met geld te koop. De afwijzing van Simon is vooral gericht op zijn poging geestelijke macht als een verhandelbaar bezit te verkrijgen. Simon denkt dat hij met geld over goddelijke macht zou kunnen beschikken. Petrus stelt daartegenover dat de Geest een gave van God is die niet kan worden gekocht.

Het verhaal sluit aan bij twee eerdere onderscheidingen. Er wordt gesproken over bijzondere macht en over de vraag aan wie die macht toebehoort. Tegelijk gaat het om de grens tussen een gave ontvangen en een kracht naar eigen inzicht willen beheersen. Binnen de vertelling staat de macht van de apostelen in dienst van Gods werk, terwijl Simon op een verkeerde manier met die macht wil omgaan. Het verhaal verklaart niet precies hoe al zijn vroegere kunsten moeten worden begrepen; het toont vooral hoe scherp de gemeenschap haar eigen grenzen trekt.

De inwoners van Samaria raken onder de indruk van Simon, maar later ook van de tekenen die bij de verkondiging van Filippus plaatsvinden. Beide figuren worden in de vertelling verbonden met bijzondere gebeurtenissen en met de verbazing van toeschouwers. Toch geeft de schrijver aan de gebeurtenissen geen gelijke waarde. Bij Simon is er sprake van een reputatie die gebaseerd is op magische handelingen, die gedaan zijn met verkeerde krachten. Bij Filippus worden de tekenen in verband gebracht met bevrijding en de boodschap over Jezus Christus.

7. ‘Om niet ontvangen, om niet geven’

In Matteüs 10:7–10 stuurt Jezus zijn leerlingen op pad om de nabijheid van Gods koninkrijk te verkondigen, zieken te genezen, doden op te wekken en onreine geesten uit te drijven. Daarbij zegt hij dat zij kosteloos hebben ontvangen en daarom ook kosteloos moeten geven. Het verkondigen van de boodschap van het Koninkrijk is geen kans om rijkdom of bijzondere macht te verzamelen. Ze mogen geen geld vragen voor hun wonderen. Het verband tussen wonderen en geld komt hier, evenals bij Simon,  opnieuw naar voren.

De vergelijking met Handelingen 8 is verhelderend. Simon wil een bijzondere geestelijke gave kopen; Jezus' leerlingen mogen de geschonken macht niet gebruiken als verhandelbaar bezit. Beide passages benadrukken dat goddelijke macht niet als persoonlijk eigendom mag worden behandeld. Indien er geld wordt gevraagd, winst wordt gemaakt met een goddelijke gave, gaat het om misbruik en persoonlijk gewin. Het lijkt dan alsof de wonderdoener de macht kan beheersen naar eigen goeddunken. Dan komt al snel de beschuldiging van magie om de hoek kijken, terwijl de handelingen wellicht niet verschillen van iemand die geen geld vraagt.

8. Een relationele definitie van magie

Na alle voorbeelden kunnen we een belangrijk inzicht formuleren: magie is in veel religieuze discussies geen neutrale naam voor een duidelijk af te bakenen type handelingen. Het woord functioneert als een oordeel dat mensen over de rituelen van anderen uitspreken. De inhoud ervan hangt samen met de gemeenschap, haar normen en de verhouding tot degenen die als buitenstaanders worden gezien. In deze benadering is magie een relationeel en contextueel begrip.

Deze formulering vraagt om nauwkeurigheid. Zij betekent niet dat we nooit praktisch of beschrijvend over magische tradities kunnen spreken. Historici en antropologen onderzoeken bijvoorbeeld bezweringsformules, amuletten, genezingsrituelen en vormen van waarzeggerij. Ze kunnen die fenomenen zinvol vergelijken. De waarschuwing is dat een universeel verschil tussen goede religie en slechte magie vaak niet uit de wonderlijke handelingen zelf volgt. Wie deze woorden gebruikt, neemt eigenlijk reeds een standpunt in over wie toegang heeft tot een juiste bovennatuurlijke kracht.

Een werkbare omschrijving is daarom: magie is een benaming voor handelingen waarmee mensen via een bijzondere of niet-zichtbare macht invloed op de werkelijkheid zoeken, en die binnen een bepaalde context door anderen als ongeoorloofd worden beoordeeld. De nadruk ligt op het oordeel en op de context. Die definitie brengt een andere manier van vragen met zich mee. In plaats van alleen te vragen is dit magie?, vragen we wie noemt dit magie, waarom en ten opzichte van welke sociale groep?

9. Mijn wonder, jouw magie

De uitspraak ‘Mijn wonder is jouw magie’ vat de spanning kernachtig samen. Een profeet van de eigen gemeenschap mag een teken verrichten dat het gezag van God zichtbaar maakt; een onbekende uitvoerder van een vergelijkbare handeling kan worden gewantrouwd. Een priesterlijk ritueel kan als legitiem worden beschouwd, terwijl een ander soort orakel verboden is. Christenen kunnen hun gebeden en zegeningen als zuivere religie ervaren, terwijl buitenstaanders vragen stellen bij hun beroep op onzichtbare krachten.

De Bijbel blijkt een bijzonder geschikte bron om over deze problematiek na te denken. Hij bevat verboden én toegestane rituelen, genezingen én vervloekingen, openbare priesterlijke orakels én verhalen over verborgen raadplegingen. De verschillende teksten nodigen uit tot nauwkeurig vergelijken zonder ze allemaal onder een moderne maatstaf te brengen. Hun onderlinge verscheidenheid maakt zichtbaar dat religieuze grenzen historisch en theologisch betekenisvol zijn, maar niet vanzelfsprekend samenvallen met één tijdloze definitie.